ΠITEP AΪZENMAN «H αρχιτεκτονική είναι πράξη πολιτική»

2.711 γυμνές τσιμεντόπλακες που καλύπτουν μια έκταση δύο γηπέδων ποδοσφαίρου στην καρδιά του Βερολίνου. «Τα κτίρια που φτιάχτηκαν από τον Χίτλερ, τον Μουσολίνι και τον Στάλιν είναι πολιτικές δηλώσεις. Το ίδιο και το Μνημείο του Ολοκαυτώματος», λέει στα «NEA» ο Πίτερ Άιζενμαν

«Δεν μπορείς ν’ αποφύγεις το ποιος είσαι. Είσαι αυτό που είσαι κι αυτό βγαίνει
στα σχέδιά σου. Ο τρόπος που αντιλαμβάνομαι την αρχιτεκτονική έγινε
αντιδραστικός. Αλλά δεν υπήρξα ποτέ επαναστάτης ως νέος. Και σήμερα δεν θεωρώ
ότι είμαι επαναστάτης. Είμαι ένας αρχιτέκτονας που πιστεύει ότι η
αρχιτεκτονική πρέπει να εναντιώνεται σ’ αυτό που βλέπουμε και όχι να χαμηλώνει
τον πήχυ για να γίνει αντιληπτή. H αρχιτεκτονική ήταν πάντα κατά του status
quo, το ίδιο και μεγάλοι αρχιτέκτονες, όπως ο Le Corbusier. Ακόμη και οι
πελάτες μου ξέρουν τι μπορώ και τι δεν μπορώ να φτιάξω».

Επαναστάτης και αντισυμβατικός, ο Πίτερ Άιζενμαν είναι ένας απ’ τους
σημαντικότερους θεωρητικούς της μεταμοντέρνας αρχιτεκτονικής και απ’ τους πιο
διακεκριμένους αρχιτέκτονες στον κόσμο, ο οποίος πιθανότατα θα μείνει στην
ιστορία για το Μνημείο του Ολοκαυτώματος που θα εγκαινιαστεί στο Βερολίνο τον
ερχόμενο Μάιο. Ο Άιζενμαν έχει κάνει καριέρα εφευρίσκοντας μια διαλεκτική
αντιθέσεων στην αρχιτεκτονική και κάνει πράξη την πεποίθησή του ότι η
αρχιτεκτονική είναι μια πολιτική δήλωση. «Τα κτίρια που φτιάχτηκαν από τον
Χίτλερ, τον Μουσολίνι και τον Στάλιν είναι πολιτικές δηλώσεις. Το ίδιο και το
Μνημείο του Ολοκαυτώματος που έφτιαξα στο Βερολίνο», λέει στα «NEA». Κάποτε,
μάλιστα, δήλωσε ότι οι φιλελεύθερες απόψεις δεν δημιούργησαν ποτέ κάποιο
αξιόλογο αρχιτεκτονικό έργο, σε αντίθεση με τον φασισμό. Σήμερα χαρακτηρίζει
μεν «υπερβολή» αυτή τη δήλωση, αλλά εξακολουθεί να την υποστηρίζει:

«Πιστεύω ότι δεν μπορείς να κάνεις υψηλή αρχιτεκτονική με συναίνεση. Για
παράδειγμα, αν θελήσω να φτιάξω κάτι σ’ ένα πανεπιστήμιο, πρέπει να λάβω την
έγκριση του πρύτανη και τις ψήφους του Διοικητικού Συμβουλίου. Αν ο Χέλμουτ
Κολ, ο οποίος αποφάσισε να φτιάξει το Μνημείο του Ολοκαυτώματος, είχε ρωτήσει
τους άλλους, το μνημείο δεν θα είχε γίνει ποτέ. Αν ρωτήσεις τους ανθρώπους,
δεν θεωρούν τα μνημεία χρήσιμα και εναντιώνονται για πολλούς φιλοσοφικούς
λόγους. Και σας διαβεβαιώνω ότι υπάρχουν πολλοί λόγοι για να είναι κανείς
εναντίον ενός τέτοιου μνημείου», σημειώνει.

Το Μνημείο του Ολοκαυτώματος, η κατασκευή του οποίου ολοκληρώθηκε πρόσφατα,
είναι ένα σύνολο από 2.711 γυμνές τσιμεντόπλακες που καλύπτουν μια έκταση δύο
γηπέδων ποδοσφαίρου κι έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις τα τελευταία 15
χρόνια, τόσο από καλλιτεχνική άποψη όσο κι από πολιτική. Πριν από μερικούς
μήνες, εβραϊκές οργανώσεις ισχυρίστηκαν ότι ο Άιζενμαν είπε ένα αντισημιτικό
αστείο, ενώ τον περασμένο χρόνο αποκαλύφθηκε ότι η εταιρεία που κατασκεύασε
τις επιστρώσεις κατά των γκράφιτι για το μνημείο ήταν συνιδιοκτήτρια της
εταιρείας που προμήθευε τους Ναζί με δηλητηριώδη αέρια.

Μία από τις καλλιτεχνικές επιθέσεις στον Άιζενμαν χαρακτηρίζει το μνημείο «μια
θάλασσα από ταφόπλακες σε στρατιωτικό νεκροταφείο». Τι λέει ο ίδιος; «Κατ’
αρχάς, ποτέ δεν μπορεί ένα έργο ν’ αρέσει σε όλους και γι’ αυτό δεν πρέπει ν’
ασχολείσαι με το τι θα πει ο κόσμος. Το Μνημείο που σχεδίασα εγώ σκοπεύει να
είναι μια σιωπηρή, βουβή μαρτυρία σε κάτι που δεν μπορείς να βάλεις λόγια,
γιατί είναι πολύ μεγάλο. Δεν μπορείς, για παράδειγμα, να κάνεις γλυπτική με το
Ολοκαύτωμα. H σιωπή του μνημείου θέλει να εκφράσει το πρόβλημα. Δεν μιλά για
την ενοχή, ούτε για τη μνήμη, αλλά για το πώς μπορεί να ήταν τα πράγματα στο
παρελθόν», σημειώνει.

Οι κυματιστές σειρές με τις πλάκες είναι πολύ κοντά η μία στην άλλη και
τοποθετημένες λίγο πιο χαμηλά απ’ το επίπεδο του εδάφους. «Το έδαφος είναι
επικλινές σε κάποια σημεία για να δείξει ότι ξαφνικά οι Εβραίοι βρέθηκαν μέσα
σε κάτι που δεν περίμεναν – παγιδεύτηκαν σ’ ένα ναζιστικό καθεστώς που δεν
περίμεναν. Μόνο όποιος επισκεφθεί το μνημείο και μπει μέσα θα νιώσει αυτή την
αίσθηση…», εξηγεί. Το μνημείο βρίσκεται σε μια ιστορικά φορτισμένη περιοχή:
πολύ κοντά στο σημείο όπου ο Χίτλερ πέθανε, ενώ στον Ψυχρό Πόλεμο υπήρξε και
μέρος του Τείχους του Βερολίνου. Στην ίδια γειτονιά βρίσκεται και το γερμανικό
Κοινοβούλιο (Reichstag), ενώ τώρα κτίζεται η νέα αμερικανική πρεσβεία. H
επιλογή του χώρου έγινε απ’ τον Άιζενμαν. «Ναι, πρόκειται για την πρώην καρδιά
του ναζιστικού Βερολίνου κι επέμενα το μνημείο να φτιαχτεί εκεί και για
συμβολικούς λόγους, αλλά και για πρακτικούς. Είναι από τα πιο σημαντικά σημεία
της πόλης και σπάνια βρίσκεις ανάλογο στο κέντρο της Νέας Υόρκης ή της
Αθήνας».

«Δεν χρειαζόμαστε σχέδια σαν του Καλατράβα»

Οι ουρανοξύστες δεν τον απωθούν εντελώς, αλλά, όπως λέει, «πρέπει να βρούμε
ένα άλλο αστικό μοντέλο για πυκνοκατοικημένες περιοχές». Ως τότε, θεωρεί ότι
«το 99% των κτιρίων που κτίζονται δεν είναι καλά κι αυτό επειδή οι
περισσότεροι αρχιτέκτονες δεν είναι καλοί». Δεν μπορεί να σκεφτεί πώς θα είναι
η πόλη του μέλλοντος, γιατί ζει στο παρόν. Ωστόσο, «δεν νομίζω ότι θ’ αλλάξουν
πολλά». Επίσης, δεν πιστεύει ότι η σύγχρονη κοινωνία ενδιαφέρεται περισσότερο
από πριν για τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Παράδειγμα, αποτελεί, κατά τον ίδιο,
ο Σαντιάγκο Καλατράβα. «Δεν χρειαζόμαστε σχέδια σαν αυτά του Καλατράβα,
κινηματογραφικά, θεαματικά πράγματα. Εγώ ήμουν πάντα αντι-ντίβος και δεν
εκτιμώ τους ανθρώπους που παίζουν μ’ αυτόν τον τρόπο». Πάντως, όταν έρθει στη
χώρα μας, θα ήθελε να δει από κοντά τι έφτιαξε ο Καλατράβα στην Αθήνα.

Όπως και να ‘χει, σκοπεύει να συνεχίσει να μην είναι πολιτικά ορθός, καθώς κι
αριστερός, παρ’ όλο που θεωρεί ότι «δεν μπορείς να με κατατάξεις σε καμιά
κατηγορία». Ο Άιζενμαν λατρεύει, ακόμη, την ελληνική κουλτούρα: «Ξέρετε,
κάποτε έγραψαν για μένα ότι είμαι ο Σωκράτης της αρχιτεκτονικής», λέει με
νόημα. Του υπενθυμίζουμε ότι ο Σωκράτης δικάστηκε και πέθανε πίνοντας το
κώνειο. «Όχι, ελπίζω να μην έχω τέτοιο τέλος…».

Επαναστάτης και αντισυμβατικός

Ο Πίτερ Άιζενμαν γεννήθηκε το 1932 στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ και
σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές
στο Κολούμπια και διδακτορικό στο Κέιμπριτζ. Έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια του
Χάρβαρντ, Πρίνστον, Γέιλ και Κέιμπριτζ. Το 1967 ίδρυσε το Ινστιτούτο
Αρχιτεκτονικής και Αστικών Σπουδών στη Νέα Υόρκη και στις αρχές του ’70 το
περιοδικό «Αντιθέσεις». Το 1980 άνοιξε αρχιτεκτονικό γραφείο στη Νέα Υόρκη,
αναλαμβάνοντας κυρίως μεγάλα σχέδια. Έχει ηγηθεί μιας χαλαρής ομάδας
αρχιτεκτόνων, των «πέντε της Νέας Υόρκης», με στόχο να δημιουργήσει μια
καλλιτεχνική αβάντ-γκαρντ ανάλογη της ευρωπαϊκής.

INFO

Ο Πίτερ Άιζενμαν θα επισκεφθεί την Ελλάδα τον Μάιο, για μια διάλεξη,
φιλοξενούμενος του Megaron Plus, το οποίο οργανώνει ο Σύλλογος «Φίλοι της
Μουσικής» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, υπό την αιγίδα του υπουργείου
Πολιτισμού.