Όταν η περιήγηση παράγει πολιτισμό

H ανατίναξη του Παρθενώνα από τον Φρ. Μοροζίνι απεικονίζεται από τον Φρανσέσκο Φανέλι, είκοσι χρόνια μετά τον βομβαρδισμό, σε μια σπάνια – πρώτη και μοναδική – έκδοση (Βενετία, 1707) με πληροφορίες για την καταστροφή του μνημείου. Από τη Συλλογή Δ. Κοντομηνά

«Ένα βαθύτερο ενδιαφέρον για την παιδεία και τον τρόπο λειτουργίας της, μια
κλίση για τη γνώση, μια έγνοια για τη διαφύλαξη και τη συγκέντρωσή τους,
βρίσκονται στον πυρήνα της δημιουργίας αυτής της συλλογής από σπάνιες αλλά και
κοινές εκδόσεις που περιέχουν πολύτιμο υλικό». Έτσι περιγράφει ο αρχιτέκτων
και ιστορικός της ελληνικής τυπογραφίας Κώστας Στάικος την κεντρική ιδέα της
συλλογής που ξεκίνησε μόνος του ο γνωστός επιχειρηματίας συλλέκτης Δημήτρης
Κοντομηνάς πριν από ένα τέταρτο του αιώνα. Εδώ και περίπου δεκαπέντε χρόνια
απέκτησε σύμβουλο και εξειδικεύθηκε στο περιηγητικό βιβλίο, με αποτέλεσμα να
αποτελείται σήμερα από περίπου 1.500 έντυπα, αποκτημένα από αγορές και
δημοπρασίες, κυρίως στο εξωτερικό.

Μια ανθολογία περίπου εκατό τόμων αυτής της συλλογής παρουσιάζεται τώρα
στο κοινό κατηγοριοποιημένη σε πέντε ενότητες – μία για κάθε αιώνα – έτσι ώστε
ο πλούτος των περιηγητικών κειμένων να εντάσσεται μέσα στα πνευματικά ρεύματα
της Δύσης που αλλάζουν συνεχώς. Για πρώτη φορά ο περιηγητισμός αντιμετωπίζεται
στο σύνολό του σε όλο τον χώρο του μείζονος Ελληνισμού και διαχρονικώς.
«Ιδιαίτερα για τον Ελληνισμό, ο κόσμος του περιηγητικού βιβλίου είναι πιο
σημαντικός απ’ ό,τι σε άλλες χώρες», λέει ο κ. Στάικος. «Παράγει πολιτιστικό
αγαθό. Γι’ αυτή την εποχή δεν έχουμε αρχεία και κάθε στοιχείο που αναφέρεται
σε πρόσωπα και γεγονότα για την ελληνική κοινωνία, τις φορεσιές, τις σχέσεις,
την Εκκλησία και τους τόπους, τα τοπία, τα μνημεία, όλα όσα αποτυπώνονται σ’
ένα βιβλίο, είναι πολύτιμα».

«Περιηγητικό θεωρούμε κάθε κείμενο που κληροδότησε κάθε ταξιδιώτης που πέρασε
και κατέθεσε με γραπτό την εμπειρία του ή τη γνώση του ή το όραμά του για τον
συγκεκριμένο χώρο του νεώτερου Ελληνισμού», σημειώνει η επιμελήτρια της
συλλογής ιστορικός Ιόλη Βιγγοπούλου». Ταξιδιώτες, λόγιοι, γεωγράφοι,
χαρτογράφοι, ουμανιστές, διπλωμάτες, προσκυνητές, κατάσκοποι, φυσιοδίφες,
τοπιογράφοι, αρχιτέκτονες, αρχαιολόγοι, ρομαντικοί συγγραφείς, έμποροι,
ιεραπόστολοι, επιστήμονες, πειρατές και τυχοδιώκτες δίνουν πλούσιο υλικό για
τη νεώτερη ιστορία του».

Το «ελληνικό ταξίδι», που ξεκινά κατά τον 15ο αιώνα στο πλαίσιο ενός
προσκυνήματος στους Αγίους Τόπους, είναι περισσότερο ένα ταξίδι αρχαιολογίας
και μνήμης, συνυφασμένο με την Αναγέννηση και τις ανθρωπιστικές σπουδές. Ο
ταξιδιώτης συνθέτει αμυδρές μόνο νησίδες πραγματικότητας γιατί δεν μπορεί
ακόμα να δει κάτι πέρα από αυτό που φέρει μέσα του. Τον 16ο αιώνα υπάρχει πια
μια αποσπασματική εικόνα των Ελλήνων της εποχής που εκλαμβάνονται ως «άπιστοι
σχισματικοί», που ζουν στην αθλιότητα – συγκρινόμενοι με τους αρχαίους
προγόνους τους.

Ο 17ος αιώνας είναι η εποχή μετάβασης προς μία πιο επιστημονική και
διεισδυτική πρώτη καταγραφή τόπων, ηθών και εθίμων, που κορυφώνεται τον 18ο
αιώνα, την εποχή που χαρακτηρίζεται από μια αγωνιώδη προσπάθεια για την
ορθολογική ερμηνεία τους.

H ελληνική αναγέννηση του 18ου αιώνα γίνεται αισθητή από τους ξένους
και στο τέλος του αιώνα γεννάται το κίνημα του φιλελληνισμού, της αρχαιομανίας
αλλά και αρχαιοκαπηλίας. Τον 19ο αιώνα σημειώνεται εισβολή ταξιδιωτών που
αναζητούν όχι πλέον την προσωπική περιπέτεια αλλά την ψυχαγωγία, όχι τη σοφία
της Ανατολής αλλά την καθημερινότητά της και αφήνουν πίσω τους σημαντικό όγκο
έργων – ταξιδιωτική ποίηση, μυθιστορήματα, πίνακες.

«H ιδανική συλλογή όλων των περιηγητικών βιβλίων που περιέχουν κάποια στοιχεία
για την Ελλάδα θα περιελάμβανε μερικές χιλιάδες τόμους», λέει ο κ. Στάικος.
«Ένας λόγος είναι ότι αυτά επανεξεδίδοντο έξι ή επτά φορές προσθέτοντας στο
βασικό σώμα καινούργιο εξώφυλλο ή κάποιο καινούργιο στοιχείο, μια εικόνα
κ.ά.».

Σελίδες γνώσης

Αν αποκρυπτογραφήσουμε τα βιβλία της Συλλογής Κοντομηνά, μαθαίνουμε:

* Πώς ντύνονταν οι Ελληνίδες στα νησιά πριν από 420 χρόνια (στην
εικονογράφηση του βιβλίου του Νικολάι, που περιέχει τις πρώτες σπάνιες
πληροφορίες για την ιστορία της ελληνικής φορεσιάς και τα έθιμα).

* Πώς ήταν η Αθήνα το 1686 με τα σπίτια, τα κάστρα, τις αρχαιότητες (η
παλαιότερη απεικόνιση της πόλης περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Γκρέλο).

* Πώς ήταν η Πόλη πριν από ακριβώς 500 χρόνια (βλέπουμε στο Liber
Cronicarum ένα από τα σπανιότερα βιβλία της συλλογής, που τυπώθηκε σε 800
αντίτυπα στα πρώτα πενήντα χρόνια από την ανακάλυψη της τυπογραφίας) – το
ακριβότερο της συλλογής, 60.000 ευρώ.

* Πώς ήταν η Μονή του Σινά και το Παρεκκλήσι της Αγίας Φλεγομένης Βάτου
το 1784 (σε έναν θρησκευτικό «τουριστικό» οδηγό, που τυπώθηκε μερικές χιλιάδες
χιλιόμετρα μακριά, στη Βενετία, από τον Δημήτριο Θεοδοσίου, και περιλαμβάνει
και την Ακολουθία της Αγίας Αικατερίνης στα ελληνικά).

* Πώς ήταν η Αλεξάνδρεια, αρχαία και σύγχρονη (περιγραφή της στην
ελληνική και τη ρωσική από τον Κωνσταντίνο Βυζάντιο, αρχιμανδρίτη Όρους Σινά
και Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως – Μόσχα, 1806).

INFO

«Ο ελληνικός κόσμος μέσα από το βλέμμα των περιηγητών 15ος – 20ός αιώνας,
Συλλογή Δημήτρη Κοντομηνά». Από απόψε στο Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1, τηλ.
210-3671.000). Έως τις 6 Μαρτίου.