TPITH AΠOΨH Δένδρο και δάσος της ενημέρωσης

Κάθε φορά που ανακύπτει ένα σημαντικό ζήτημα πολιτικής, ο διάλογος χάνει την
πυξίδα. Περιορίζεται στο να «βλέπει» το δένδρο και να «χάνει» το δάσος. Σε
τούτο συντελούν οι παραμορφωτικοί φακοί της τηλεόρασης, καθώς και ο τρόπος με
τον οποίον οργανώνεται μέσα από τα εφήμερα τηλεοπτικά πάνελ και παράθυρα. Τα
παραδείγματα είναι πολλά, σχεδόν σε καθημερινή βάση. Είτε πρόκειται για έναν
σεισμό ή μια άλλη μεγάλη φυσική καταστροφή ή θεομηνία είτε πρόκειται για τη
διαπλοκή των δημοσιογράφων, τη διαφάνεια, τη διαφθορά στη δικαιοσύνη ή ακόμη
το αγροτικό πρόβλημα.

Άπαντες μετατρέπονται σε «ειδικούς», σε σεισμολόγους, «τσουναμολόγους»,
εισαγγελείς ή ειδικούς της αγροτικής πολιτικής. Πλην όμως, η όλη συζήτηση
παραμένει στα επιφαινόμενα και δεν αγγίζει την ουσία και το βάθος του
προκύψαντος ζητήματος. Αυτό που ενδιαφέρει, προφανώς γιατί εντυπωσιάζει, είναι
«ποιοι δημοσιογράφοι τα πιάνουν» και όχι «πόσοι δεν τα πιάνουν» ή ποιος
ευθύνεται γιατί τα πράγματα έχουν οδηγηθεί εκεί. Μεγεθύνεται η περίπτωση του
γραφείου Τύπου και αποσιωπώνται οι παραγωγοί – υπερεργολάβοι των ενημερωτικών
εκπομπών, των γραφείων προβολής και δημοσίων σχέσεων και των προπαγανδιστών κι
άλλων πολλών αετονύχηδων.

Κατ’ αναλογίαν, στον δημόσιο τηλεοπτικό διάλογο για το αγροτικό πρόβλημα
επικρατεί η λογική για το πώς «θα πάρουμε φέτος όλα τα λεφτά για όλα τα κιλά»
κι όχι για το πώς ο αγροτικός τομέας έφθασε έως εδώ και ποιο είναι το μέλλον
του, αν τελικά έχει κάποιο μέλλον. Κανείς σχεδόν δεν συζητά τι θα γίνει με
τους αγρότες σε δύο χρόνια με τη νέα αγροτική κοινοτική πολιτική. Όλοι,
πολιτικοί και Μέσα Ενημέρωσης, αλλά φευ και αυτοί οι ίδιοι οι αγρότες, μοιάζει
να νοιάζονται για το σήμερα, ωσάν να λικνίζονται μακάριοι στο σαλόνι του
Τιτανικού. Ελάχιστοι ψελλίζουν μια διαφορετική οπτική, κι όταν το κάνουν
«χάνονται» από το βουητό και τις οχλαγωγίες των άλλων «παραθυρολόγων», που στη
συντριπτική τους πλειονότητα είναι πολιτικοί και δημοσιογράφοι, δίνοντας
μερικές φορές την εντύπωση ότι δεν πρόκειται για καλεσμένους, αλλά για
συνεργάτες των δελτίων ειδήσεων.

Μπορεί, όμως, να χωρέσει η ανάλυση ενός μεγάλου ζητήματος στο δεκαπεντάλεπτο,
ανάλογα με το κανάλι, των τηλεοπτικών παραθύρων, που κατά μέσο όρο είναι από
τέσσερα έως και δώδεκα (μια μικρή τηλεοπτική ταπετσαρία δηλαδή); Ασφαλώς
κανείς δεν περιμένει από έναν τηλεπαρουσιαστή να εξαντλήσει τον διάλογο σε
τόσο ασφυκτικά χρονικά περιθώρια για κρίσιμα τρέχοντα προβλήματα. Ασφαλώς
όμως, περιμένει να θέσει τις βασικές παραμέτρους του ζητήματος. Να ορίσει τις
συντεταγμένες, να φωτίσει τις πτυχές, να αποκαλύψει σκοτεινές συνιστώσες. Όχι
να εκμεταλλευτεί την άγνοια, τις αδυναμίες, τις τρέχουσες συγκρούσεις, προς
χάριν της τηλεθέασης και των ποσοστών τηλεθέασης.

H παραμόρφωση του διαλόγου ενέχει τον κίνδυνο μιας σύγκρουσης, που θα είναι
κοινωνικά και οικονομικά οδυνηρή για όλους. Αν, λόγου χάρη, αναλύσει κανείς το
περιεχόμενο των δελτίων, θα διαπιστώσει χωρίς ιδιαίτερη έρευνα ότι αυτή η χώρα
βρίσκεται σ’ ένα καθεστώς μόνιμης σύγκρουσης. Κι αυτό συμβαίνει γιατί δεν
αναζητείται στην ουσία η ενημέρωση, αλλά η τηλεθέαση, κι αυτή συνήθως έρχεται
μέσα από το θέαμα της σύγκρουσης (ευτυχώς στις περισσότερες περιπτώσεις
λεκτική). Όταν όμως δεν αναζητείται η κοινωνικά συμφέρουσα λύση, αλλά
επιδιώκεται το θέαμα, τότε το κόστος το πληρώνουν άπαντες: η διαμαρτυρόμενη
κοινωνική ομάδα (λόγου χάρη, οι αγρότες), η κυβέρνηση, η αντιπολίτευση και εν
κατακλείδι η κοινωνία. Ο λογαριασμός, το κόστος του προβλήματος στο τέλος
πληρώνεται από όλους μας, όχι μόνον από τους ενδιάμεσους, συγκρουόμενους
πρωταγωνιστές.

Είναι γεγονός ότι οι ισχυρές πιέσεις του ανελέητου ανταγωνισμού έχουν αλλάξει
τη φύση της τηλεοπτικής και κατ’ επέκτασιν του συνόλου της δημοσιογραφίας.
Ασχέτως της σοβαρότητάς του, ένα θέμα, μια είδηση οφείλει πλέον να είναι
διανθισμένη μ’ ένα δραματοποιημένο ύφος. Όμως η δημοσιογραφία δεν είναι
ψυχαγωγία, είτε για χαλάρωση ή για πρόκληση φόβου. Αντιθέτως, αποτελεί
συστατικό στοιχείο της δημοκρατικής κοινωνίας κι ούτε μπορεί να συρρικνωθεί σ’
έναν απλό «προμηθευτή» των γεγονότων.

Το αν κάποιοι δημοσιογράφοι λόγου χάρη «τα πιάνουν», όπως είναι στην
επικαιρότητα αυτές τις μέρες, είναι λιγότερο σημαντικό από το περιεχόμενο που
προσφέρει σήμερα το σύνολο των MME. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι όλο και
συχνότερα καταγράφεται σε δημοσκοπήσεις η έλλειψη εμπιστοσύνης του κοινού στα
MME και τους δημοσιογράφους. Αν αυτό ισχύει, τότε δημιουργείται μια κατάσταση
ουδόλως θετική για τη λειτουργία μιας υγιούς δημοκρατίας. Διότι μπορεί η
αμφισβήτηση σε πολλές περιπτώσεις να έχει θετικά αποτελέσματα, όμως η συνεχώς
αυξανόμενη έλλειψη αξιοπιστίας του αποδέκτη απέναντι στα μηνύματα του πομπού
συνιστά τη διακοπή της επικοινωνιακής διαδικασίας και σε τελική ανάλυση την
αδυναμία ελέγχου της δημόσιας ζωής.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.