«Mουσική, η πιο πανούργα τέχνη…»

«Οι μαγικοί δεσμοί μεταξύ γραφής και μουσικής ήταν το πρωταρχικό ερέθισμα» για
τη συγκρότηση του αφιερώματος «Κείμενα και μουσικά κείμενα» που προσφέρει προς
γνώση και τέρψη το «Δέντρο» με ένα διπλό τεύχος. Μέσα από τριάντα δύο
γραπτά Ελλήνων και ξένων (συνθέτες παγκόσμιας εμβέλειας, εκτελεστές,
φιλόσοφοι, συγγραφείς) ανιχνεύεται «η ιδιοτυπία των αντιδράσεών μας απέναντι
στο μουσικό ερέθισμα», αυτό που αποκαλούσε ο Μπερνστάιν «ιδιοτροπία της
φύσης», αλλά και η επίδραση συγγραφέων σε μουσουργούς και το ανάποδο.

H γκάμα μεγάλη. Από το σπαρακτικό κείμενο του Μπετόβεν (1802) στους αφορισμούς
του Κωνσταντίνου Τσάτσου, από τη «Μουσική ποιητική» του Στραβίνσκι στα
ποιήματα του Ρίλκε και του Καρούζου. Δεν νομίζω ότι έχει νόημα να απαριθμήσω
άλλους συγγραφείς και κείμενα, αλλά να τονίσω ότι αυτό το αφιέρωμα είναι από
τα πιο ευφάνταστα και ουσιώδη που έχω διαβάσει. Τι θα ήθελε να γράψει ο
Σεφέρης αν ήταν μουσικός; Το διατύπωσε ο ίδιος (1931):

«Αν ήμουν μουσικός θα ‘γραφα μια μουσική που θα λεγότανε “Το ρολόι και η
αργοναυτική εκστρατεία”. Πέντε έξι πνευστά, το σιδερένιο τρίγωνο και τα
κύμβαλα (δεν ξέρω τα σωστά τους ονόματα). Θα ‘ταν η θάλασσα, τα κουπιά, και ο
ήχος του ρολογιού θα ‘ρχότανε a contratempo να τα χαλάσει όλα. Στο τέλος, με
μεγάλο κέφι και ευχαρίστηση θα κλειούσουνε οι μαύρες συμπληγάδες να τα κάνουν
όλα κομματάκια κομματάκια σα χαρτοπόλεμο, και η θάλασσα πάλι σαν τη πρώτη μέρα
της δημιουργίας. Αλλά δεν είμαι μουσικός και η γλώσσα στην κατάσταση που είμαι
ηχεί σαν φυματική καραμούζα».

Και τι ήταν για τον Βιτγκενστάιν η μουσική τέχνη; Ιδού: «Ορισμένοι θεωρούν τη
μουσική πρωτόγονη τέχνη, γιατί έχει μονάχα λίγες νότες και ρυθμούς. Αλλά έτσι
φαίνεται μόνο στην επιφάνεια· γιατί το σώμα της, που καθιστά δυνατή την
ερμηνεία αυτού του πρόδηλου περιεχομένου, διαθέτει όλην εκείνη την άπειρη
συνθετότητα που βρίσκεται εκπεφρασμένη στο εξωτερικό παρουσιαστικό των άλλων
τεχνών, και που η μουσική αποσιωπά. Κατά μίαν έννοια η μουσική είναι η πιο
πανούργα τέχνη».

Γεννά συνείδηση ο εγκέφαλος;

Ο Ανδρέας Παπανικολάου που διδάσκει νευροεπιστήμες στο Πανεπιστήμιο του Τέξας,
διατύπωσε την ερώτηση: Δικαιολογείται η πανταχού παρούσα αποδοχή ότι τα
ευρήματα της σύγχρονής νευροεπιστήμης έχουν μετουσιώσει την πρόταση «ο
εγκέφαλος γεννά/παράγει τη συνείδηση» από απλή εικασία που ήταν κάποτε
(Εμπεδοκλής, Huxley), σε επιστημονικά αποδεδειγμένο γεγονός; Το ερώτημα έφτασε
στους υπολογιστές δώδεκα γνωστών του επιστημόνων και ξεκίνησε ένα ηλεκτρονικό
συμπόσιο.

Τα «Σύγχρονα Θέματα» μάζεψαν τις απαντήσεις και μας προσφέρουν ένα
ενδιαφέρον (συχνά δύσβατο για μη ειδικούς σαν εμένα) αφιέρωμα. Πολλές και
συχνά εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις από τον Κώστα Κριμπά, τον Στέλιο
Κερασίδη, τον Αντώνη Μοσχοβάκη, την Ειρήνη Σκαλιώρα, τον Γιώργο Ζαρκαδάκη, τον
Ηλία Κούβελα, τον Θανάση Καράβατο, την Ελένη Σαββάκη, τον Γιώργο Παπαδόπουλο,
τον Θανάση Τζαβάρα, τον Κωνσταντίνο Ποταγά και τον Παναγιώτη Πεφάνη.

Στη σύνοψη που επιχειρεί στο τέλος του αφιερώματος ο Παπανικολάου εντοπίζει
τις διαφορετικές προσεγγίσεις των συνομιλητών του, διαπιστώνοντας ταυτόχρονα
την ουσιαστικότερη, κατά τη γνώμη του, συμφωνία όλων: «… Όλοι μας, ακόμα κι
αυτοί που θεωρούν το ποιον της εμπειρίας ριζικώς διαφορετικό πράγμα από τον
υλικό εγκέφαλο, αξιούμε κι αποβλέπουμε, πίσω απ’ την ποιοτική ανομοιογένεια
εμπειριών και ύλης, σε μια πραγματικότητα Ενιαία, Ομοιογενή, Μία κι Αδιαίρετη,
κι ως εκ τούτου απαιτούμε κι ελπίζουμε πως έτσι και πρέπει να νοείται. Αυτή η
τάση πρόδηλη στα λεγόμενα κάποιων εξ ημών και υποβόσκουσα στα λεγόμενα άλλων,
είναι εντελώς φυσιολογική, όντας βασικό γνώρισμα και δώρο της ελληνικής
διανοήσεως στην ανθρωπότητα».

ΑΠΟ THN ΠΑΤΡΑ: «Το δόντι» τύπωσε το 31ο τεύχος του με ποικίλα θέματα
από τον χώρο των τεχνών αλλά και της τρέχουσας ζωής. Να σημειώσω δύο
συνεντεύξεις: Του διάσημου Ιταλού αρχιτέκτονα «με τη φαντασία ποιητή» Renzo
Piano και του ακάματου και θαρραλέου Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομου. Μαζί με
το «Δόντι» δωρεάν και το τέταρτο τεύχος «Πολιτιστική Πρωτεύουσα». ΔΙΟΡΘΩΣΗ:
Οι στίχοι «… Θα υπάρχει αλήθεια κάποιος Νους στη φύση/ Για να ‘ναι όλα
τόσο άδικα» που μπήκαν προμετωπίδα στη στήλη της περασμένης Δευτέρας, δεν
είναι βεβαίως μιας Δήμητρας Παπαδοπούλου, όπως λαθεμένα γράφτηκε, αλλά της
πολύ καλής ποιήτριας Δήμητρας Χριστοδούλου.

ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ: Δ. Αιγινήτου 34, Αθήνα 11528. Τηλ.: 210-7245.553.

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ: Βαλαωρίτου 12, Αθήνα – 10671. Τηλ.: 210-3628.501

ΤΟ ΔΟΝΤΙ: Κανακάρη 236A και Γενναδίου, Πάτρα 26222. Τηλ.: 2610.323060.