Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Αναπαράσταση του νεκρού Εβραίου. Καρτποστάλ που κυκλοφορούσε στο Βερολίνο στα τέλη του 19ου αιώνα

Πριν από δύο χρόνια συμμετείχα ως ομιλητής σε κάποια εκδήλωση με θέμα τις
«εικόνες του Άλλου». Είχα ετοιμάσει κάτι για την ιστορία του αντισημιτισμού
στην Ευρώπη. Για τη διαφορά ανάμεσα στον θρησκευτικό, τον βιολογικό και τον
σύγχρονο πολιτισμικό αντισημιτισμό. Γιατί ο αντισημιτισμός αποτελεί προπαντός
μια βαριά ευρωπαϊκή κληρονομιά. Εδώ διαμορφώθηκε, μεταμορφώθηκε, έγινε μύθος
για την παγκόσμια συνωμοσία των Εβραίων, «κίτρινο αστέρι», Άουσβιτς… Κάποια
στιγμή, μετά την εκδήλωση, με πλησιάζει μια κυρία και μου ψιθυρίζει με
συνωμοτικό ύφος: «Συγχαρητήρια, αν και έχω κάποιες αντιρρήσεις… Πάντως εγώ
το κατάλαβα ότι είστε Εβραίος». Και χωρίς να μου αφήσει κανένα περιθώριο να
την διαψεύσω, πρόσθεσε: «Από τη μύτη σας». Αυτά είπε και απομακρύνθηκε. Είχα
ακούσει μέχρι τότε να μου λένε «δεν μοιάζεις με Αλβανό» (απαντάω πάντα με μια
ερώτηση: «Γιατί, πώς μοιάζει ο Αλβανός;»), αλλά τώρα μου προέκυπτε και μια
εβραϊκή μύτη… Δεν πιστεύω ότι η κυρία το είπε αυτό με κάποια αντισημιτική
διάθεση. Πέρασαν πάντως μερικοί μήνες και την ξαναθυμήθηκα, διαβάζοντας το
καταπληκτικό βιβλίο τού Sander Gilman «Το Εβραϊκό σώμα»*.

***

Το πώς μια κοινωνία αναπαριστά το σώμα, μας λέει πολλά για τα όνειρα και τους
εφιάλτες της. Το σώμα λειτουργεί συνάμα και ως ορατό σύνορο που χωρίζει «εμάς»
(τους ανώτερους) από «αυτούς» (τους κατώτερους). Για να καταλάβει κανείς την
ιστορία του αντισημιτισμού στη νεωτερικότητα – πριν από το Άουσβιτς, που ήταν
και η κατάληξή του – δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος από το να μελετήσει την
αναπαράσταση του σώματος του Εβραίου στην Ευρώπη του 19ου και του 20ού αιώνα.
Όταν η θρησκευτική πίστη έπαψε να υπερισχύει ως κριτήριο διάκρισης και πολλοί
Εβραίοι επέλεξαν τη χειραφέτηση και την «αφομοίωση» – γίνονταν, εν ολίγοις,
αόρατοι – ο στιγματισμός τους μεταφέρθηκε αποκλειστικά στο σώμα. Ο
αντισημιτισμός είχε ανάγκη την «ορατότητα» του Εβραίου: για να είναι το έκφυλο
σημιτικό φόντο πάνω στο οποίο θα έλαμπε η ανωτερότητα της άριας φυλής. H
«κρυμμένη εβραϊκή γλώσσα», η «μαυριδερή εβραϊκή επιδερμίδα» το «παραμορφωμένο
εβραϊκό πόδι», η «εβραϊκή μύτη» – όλες αυτές οι μυθολογικές κατασκευές –
λειτούργησαν ως διακριτικά σημάδια της «παθολογικής και αναφομοίωτης φύσης του
Εβραίου». Αυτός εξ άλλου ήταν και παραμένει ο πυρήνας του ρατσισμού: ο
Εβραίος, ο κάθε «Εβραίος», διαφέρει με κακό τρόπο και είναι αναφομοίωτος.

***

Αφού το να «μοιάζεις με Εβραίο» αποτελούσε φοβερό στίγμα, ουκ ολίγοι Εβραίοι
της Γερμανίας προσπαθούσαν να γίνουν αόρατοι. Και, για να γίνουν αόρατοι,
ανάμεσα στα άλλα, έπρεπε να απαλλαγούν από την «εβραϊκή μύτη». Εκείνος που
φρόντισε να «χαρίζει» σε αρκετούς Εβραίους την αίσθηση της… αορατοσύνης ήταν
ο Ζακ Ζοσέφ – Εβραίος και ο ίδιος. Ο Ζοσέφ θεωρείται ως ο πατέρας της
μοντέρνας ρινοπλαστικής. Πολλοί Εβραίοι, εσωτερικεύοντας τα στερεότυπα που
κυκλοφορούσαν γι’ αυτούς, περνούσαν από το ιατρείο τού Ζοσέφ επιθυμώντας να
γίνουν «αόρατοι». «Νέα αγόρια και κορίτσια» – γράφει ο Gilman – «χρειάστηκε να
μεταβάλουν το πρόσωπό τους, να μεταβάλουν το σώμα τους, έχοντας την
ψευδαίσθηση πως θα εξαλείψουν τα στίγματα της σημιτικής φυλής και θα γίνουν
αποδεκτοί από την άρια φυλή». Αλλά η ψευδαίσθηση της «αορατοσύνης» των Εβραίων
εξαφανίστηκε με τους νόμους των ναζί για το «κίτρινο αστέρι». Οι ναζί
κραύγαζαν: «Ο πιο επικίνδυνος Εβραίος είναι ο Εβραίος που δεν μοιάζει με
Εβραίο». Ο Ζοσέφ πέθανε το 1934, πριν του απαγορεύσουν οι ναζί να εξασκήσει
την ιατρική. «H πλαστική χειρουργική του δεν έκανε τους Εβραίους λιγότερο
ορατούς», σημειώνει ο Gilman. «Και “φαίνομαι” σε αυτή την περίπτωση σήμαινε να
είσαι ο Άλλος: το μέλος της “άσχημης” φυλής»…

Sander Gilman, The Jewish body, Routledge, 1991

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος