Δρόμοι

Μπολόνια 1883…

… Σε μια ξαφνική νεροποντή, ο Κοράντο Ρίτσι, μελετητής των καλών τεχνών,
βρίσκει καταφύγιο στην αλτάνα ενός σπιτιού. Περιμένοντας να κόψει η μπόρα,
χαζεύει τον τοίχο που βρίσκεται πίσω του. Είναι ολόκληρος σκεπασμένος με
σχέδια: χαμηλά, πιο πρωτόγονα και αβέβαια, έργα παιδιών, ψηλά, πιο
συγκεκριμένα και πιο σύνθετα, έργα μεγαλύτερων και προφανώς ψηλότερων παιδιών.
Τα σχέδια τον γοητεύουν. Και έτσι αρχίζει να ασχολείται σοβαρά με το θέμα.
Τέσσερα χρόνια αργότερα θα εκδώσει το βιβλίο «H τέχνη των παιδιών», που θα
μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες του κόσμου.

H λατρεία…

… για την τέχνη των παιδιών και για καθετί παιδικό ξεκίνησε από τον Ρουσώ.
Εκείνος διατύπωσε την ιδέα πως το παιδί γεννιέται καλό και πως κατόπιν
διαφθείρεται από τους δασκάλους του. Στον «Αιμίλιο», ο φιλόσοφος εξηγεί πώς οι
δάσκαλοι παραμορφώνουν το παιδί με προκαταλήψεις, άσκηση εξουσίας και κακά
παραδείγματα. Πάνω σε αυτή την άδολη και αυθόρμητη φύση του παιδιού
θεμελιώθηκε η μυθολογία του παιδιού-καλλιτέχνη (και του καλλιτέχνη-παιδιού).
Μια έκθεση με τίτλο «Τα τρομερά παιδιά, η γλώσσα της παιδικής ηλικίας στην
τέχνη» γίνεται αυτές τις μέρες στο Λουγκάνο. Το θέμα της είναι οι καλλιτέχνες
που θέλησαν να ξαναγίνουν παιδιά: Καντίνσκι, Κλέε, Πικάσο, Σαγκάλ, Μιρό και οι
πιο σύγχρονοι Τζεφ Κουνς και Εύα Μαρισάλντι. Άραγε το παιδικό σχέδιο είναι η
αφετηρία της τέχνης; Έτσι πίστευαν οι αναγεννησιακοί καλλιτέχνες. Ώσπου ήρθαν
οι εξπρεσιονιστές του Καντίνσκι. Τότε που οι καλλιτέχνες εγκατέλειψαν πια τη
μίμηση της πραγματικότητας και ενδιαφέρθηκαν για πιο βαθιές εσωτερικές και
αισθηματικές αναζητήσεις, η παιδική τέχνη έγινε το «κλειδί» που οδηγούσε σε
αυτόν τον εσωτερικό κόσμο. Το παιδί γίνεται καλλιτέχνης και ο καλλιτέχνης
γίνεται παιδί: παραδίδεται στον αυθορμητισμό, απελευθερώνεται από τη
συμβατικότητα, ξεφορτώνεται τις προκαταλήψεις.

H νοσταλγία…

… για την αθώα παιδική ηλικία συχνά-πυκνά κυριεύει όλους τους ανθρώπους.
Όμως, στην τέχνη, γράφει ο Μάρκο Μπενπολίτι στην εφημερίδα «Στάμπα», η «αθώα
παιδική ματιά» έγινε θεωρία: το παιδί, όπως και ο πρωτόγονος άνθρωπος, βλέπει
τα πράγματα με έναν τρόπο «αμόλυντο». Ποιος άλλος άνθρωπος μπορεί να τα βλέπει
έτσι; Μόνο ο καλλιτέχνης.

H αλήθεια…

… όμως, είναι πως αυτό που λέμε «αθώα ματιά» στην τέχνη δεν είναι κάτι
έμφυτο, αλλά κάτι που μαθαίνεται, ύστερα από χρόνια επίπονης και συνεχούς
προσπάθειας. Ο ιστορικός της τέχνης Χέρμπερτ Ριντ λέει αυτά, όταν αναφέρεται
στον Πικάσο: Αυτός που από παιδί σχεδίαζε σαν τον Ραφαήλ, έδωσε όλη του τη ζωή
για να μάθει να σχεδιάζει σαν παιδί. Ναι, είναι κουραστικό να ξαναγίνεται
κανείς παιδί – κυρίως για τα παιδιά. «Οι μεγάλοι ποτέ δεν καταλαβαίνουν τίποτα
από μόνοι τους», έγραφε ο Σεντ Εξιπερί στον «Μικρό πρίγκιπα». «Και είναι
κουραστικό για τα παιδιά να πρέπει πάντα και διαρκώς να τους εξηγούν πώς έχουν
τα πράγματα».