Ο πόνος του μετανάστη στην οθόνη

Εμβληματική για τη βοήθεια από τους Έλληνες μετανάστες, που πρόκοβαν και βοηθούσαν την οικογένεια που είχαν αφήσει πίσω, έγινε η έκφραση «H θεία από το Σικάγο». Την οποία ενσάρκωσε στο σινεμά η Γεωργία Βασιλειάδου (εδώ, με τον Ορέστη Μακρή)

Από εκεί που οι Έλληνες αριθμούσαν 2.500.000 μετανάστες στον 20ό αιώνα, η
Ελλάδα έφθασε να γίνει χώρα φιλοξενίας 1.500.000 οικονομικών μεταναστών! Και ο
ελληνικός, αλλά και ο παγκόσμιος, κινηματογράφος παρακολούθησε και
παρακολουθεί αυτήν τη διασπορά της λαοθάλασσας… Και όλος αυτός ο πόνος της
μετανάστευσης στο σινεμά προσφέρεται στην έκδοση «H μετανάστευση στον
κινηματογράφο» του υπουργείου Εξωτερικών (Εκδόσεις Παπαζήση),.

Πρόσφατες, μάλιστα, στατιστικές αναφέρουν ότι σήμερα στη χώρα μας υπάρχουν
επίσημα, εκτός από τους λαθρομετανάστες, πάνω από 2.500.000 μετανάστες. Ο ένας
στους τέσσερις είναι, δηλαδή, μετανάστης.

«Αποτελεί γόνιμο πεδίο επιστημονικού και κοινωνικού προβληματισμού», αναφέρει
η επιμελήτριά της έκδοσης Φωτεινή Τομαή-Κωνσταντοπούλου. Περιέχει τα πρακτικά
της ημερίδας «H μετανάστευση στον κινηματογράφο», που οργανώθηκε πέρυσι από το
υπουργείο Εξωτερικών. Για τη μετανάστευση που απασχόλησε την ελληνική κοινωνία
τοποθετούνται καθηγητές Πανεπιστημίου, σκηνοθέτες, κριτικοί, θεωρητικοί και
δημοσιογράφοι. Και μέσα από τις τοποθετήσεις τους, αναλύονται διαφορετικές
πτυχές της μετανάστευσης και της προσφυγιάς, ακολουθώντας τη ματιά του
κινηματογραφικού φακού σε ένα τόσο καθοριστικό ζήτημα για τη διαμόρφωση της
ελληνικής ιστορικής πραγματικότητας.

H απεικόνιση της μεταναστευτικής εμπειρίας προσείλκυσε από τις αρχές του 20ού
αιώνα το ενδιαφέρον της ελληνικής κινηματογραφίας. Μέσα από ταινίες φιξιόν,
ντοκιμαντέρ, επίκαιρα και τηλεοπτικές εκπομπές έγινε πολύπλευρη αναφορά σε
πληθυσμιακές μετακινήσεις, όπως η ελληνική μετανάστευση προς τις εύρωστες
οικονομικά χώρες, η προσφυγιά, ο επαναπατρισμός από τις πρώην σοσιαλιστικές
χώρες, η εσωτερική μετανάστευση κ.λπ.

H μεγάλη ελληνική μετανάστευση άρχισε το 1890 – το έχουν φαίνεται τα… τέλη
των αιώνων να γίνεται κοσμοχαλασιά! – και ακολούθησε το αντίστοιχο
μεταναστευτικό ρεύμα της Ευρώπης εκείνη την εποχή. Έως τα μέσα της δεκαετίας
του ’50, οι Έλληνες μετανάστες κατευθύνονταν κυρίως προς τις υπερπόντιες χώρες
– ΗΠΑ, Καναδά, Αυστραλία. Αυτό το πληθυσμιακό έλλειμμα της χώρας «καλύφθηκε»
από τους 1,4 εκατομμύρια Έλληνες που εκδιώχθηκαν από το 1922 από την Μικρά
Ασία. Κι εδώ, ουσιαστικά, είναι η πρώτη παρουσία του κινηματογράφου – έστω και
ως «επίκαιρα» σχετικά με τη Μικρασιατική Καταστροφή.

«Σύμφωνα με τα επίσημα κρατικά στοιχεία, την περίοδο 1955-1975 μετανάστευσαν
1.300.000 συμπατριώτες μας», αναφέρει ο Λευτέρης Ξανθόπουλος. «Οι 650.000 από
αυτούς κατευθύνθηκαν προς την Κεντρική και τη Βόρεια Ευρώπη. Πρόκειται για μία
κινητικότητα που αντιστοιχούσε αναλογικά σε ένα σχεδόν άτομο στα οκτώ του
συνολικού πληθυσμού!».

«Θείες» και «Γράμματα»

Το θέμα της διασποράς, ως κοινωνικό φαινόμενο, εμφανίζεται στον ελληνικό
κινηματογράφο, σύμφωνα με την έρευνα του Λευτέρη Ξανθόπουλου, από τα τέλη της
δεκαετίας του ’40. Αλλά αντιμετωπίζεται με επιφανειακό και κωμικό τρόπο (π.χ.
«H θεία από το Σικάγο», «Δολάρια και όνειρα», «Έχει θείο το κορίτσι», «Ο θείος
από τον Καναδά»).

«H τραγωδία του Αιγαίου» και το «Ελλάς χωρίς κολώνες» του Βασίλη Μάρου στις
αρχές του ’60 ήταν από τα πρώτα ντοκιμαντέρ που ξέφυγαν από την έννοια των
«επικαίρων» και εμφάνισαν την άποψη του δημιουργού. Ακολουθεί το ’65 το
ντοκιμαντέρ του Λάμπρου Λιαρόπουλου «Γράμμα από το Σαρλερουά» για τους Έλληνες
μετανάστες στα ανθρακωρυχεία του Βελγίου. Ανάλογα ντοκιμαντέρ και φιξιόν –
«Γράμματα από την Αμερική» του Λάκη Παπαστάθη, «Ελληνική κοινότητα
Χαϊδελβέργης», «Ο Γιώργος από τα Σωτηριάνικα» του Λευτέρη Ξανθόπουλου, «Μέχρι
το πλοίο» του Αλέξη Δαμιανού, «Αναπαράσταση» του Θόδωρου Αγγελόπουλου και
σήμερα μέσα από τις «Νύφες» του Παντελή Βούλγαρη – δημιουργούν στην ελληνική
κινηματογραφία το αξιόλογο είδος των «ταινιών μετανάστευσης».

INFO

«H μετανάστευση στον κινηματογράφο, Πρακτικά του συμποσίου του υπουργείου
Εξωτερικών», Εκδόσεις Παπαζήση. Τιμή: 20 ευρώ.