AΛEΞHΣ ZHPAΣ «Kίνδυνος η μίμηση της τηλεόρασης»

«Πριν από δεκαπέντε χρόνια έβλεπα την ποίηση να εκπνέει. Τα τελευταία πέντε-έξι χρόνια βλέπω να βγαίνουν καλοί, νέοι ποιητές και να αντιδρούν στον αβαθή, αποστεωμένο λόγο, χρησιμοποιώντας μία γλώσσα πιο εύληπτη, αλλά μεταδίδοντας συγκίνηση», λέει ο θεωρητικός λογοτεχνίας Αλέξης Ζήρας

Λίγες ημέρες μετά το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου, με το Βραβείο Πεζογραφίας η
Ακαδημία Αθηνών τίμησε τον συγγραφέα του βιβλίου «Ένας Γραικός στα
Ξένα-Αναγνώσεις άλλων Λογοτεχνιών». Ένα έργο που αναφέρεται στην παγκόσμια
λογοτεχνία, που αγκαλιάζει ξένους συγγραφείς, σχολές και διαφορετικά
λογοτεχνικά είδη, τα οποία ο έμπειρος δοκιμιογράφος τα φέρνει να συναντήσουν
την ελληνική λογοτεχνική πραγματικότητα. Αυτό το άνοιγμα του Αλέξη Ζήρα προς
τις λογοτεχνίες των άλλων χωρών, η άποψή του ότι «τα πράγματα που συμβαίνουν
γύρω μας, είναι καιρός να καταλάβουμε ότι είναι και δικά μας» βρήκε, μέσα από
τις δύο βραβεύσεις, επίσημη ανταπόκριση.

Έπειτα από χρόνια συμμετοχής σε λογοτεχνικές επιτροπές κρίσης
συγγραφέων και βιβλίων, ο κριτής βρίσκεται από την απέναντι πλευρά. «Είναι μία
διαδικασία που βλέπεις την αλήθεια για το πώς προσλαμβάνουν οι άλλοι το έργο
σου, γιατί τότε τα πράγματα μετριούνται με το καντάρι. Όχι πως ένα βραβείο
έχει μεγάλη σημασία και σε αλλάζει. Άλλωστε, το γράψιμο είναι προσωπική ανάγκη
για να αποκτήσεις μία ολοκληρωμένη άποψη των ορίων σου». Ο Αλέξης Ζήρας μιλάει
στα «NEA» για όρια. Και πιο συγκεκριμένα για την ανησυχία του να δοκιμάζει τον
εαυτό του συνέχεια. Να αλλάζει τον τρόπο σκέψης του, να παρατηρεί πως οι
συγγραφείς επηρεάζονται μεταξύ τους ή πως ένα κείμενο είναι προϊόν
συγκεκριμένης χρονικής στιγμής, αλλά και προσωπικής διάθεσης.

Ανατράφηκε με αναγνώσεις βιβλίων στο πνεύμα του μοντερνισμού. Με μία
λογοτεχνία που οι εκπρόσωποί της προσπαθούσαν διαρκώς να πλουτίσουν τα όρια
του λογοτεχνικού λόγου, χωρίς να επαναπαύονται στην επίπεδη αφήγησή της. Με
αυτόν τον τρόπο, ο Αλέξης Ζήρας αντιλήφθηκε την ώσμωση των ειδών, την τάση της
ποίησης να συναντάει την πεζογραφία, το δοκίμιο να εμπνέεται από τις εξάρσεις
των ποιητών και το γεγονός ότι «ορισμένα πράγματα δεν μπορούν να εκφραστούν με
τον παλιό τρόπο».

«Πιστεύω ότι η γοητεία και η συγκίνηση του λόγου δεν είναι προνόμιο μόνο της
ποίησης ή της πεζογραφίας. Γοητεία υπάρχει στα δοκίμια, ακόμα και στις
μελέτες. Εξαρτάται από τον συγγραφέα, ο οποίος μπορεί να πραγματεύεται
δύσκολες έννοιες, μη καθημερινά θέματα με έναν μεταφορικό λόγο και με ποιητική
διάθεση. Τα κείμενα του “Γραικού” είναι ξαναγραμμένα. Έχουν περάσει τριάντα
χρόνια από την πρώτη φορά και χρειαζόταν να τα ξαναγράψω για να τους δώσω ένα
ενιαίο ύφος, αλλά και γιατί αισθανόμουν διαφορετικά. Δεν είχα την πρόθεση να
αναπτύξω τις ιδέες μου με τρόπο απολύτως πειστικό.

Ο Κάφκα, ο Ντοστογιέφσκι, ο Ναμπόκοφ ή ο Ντίκενς δεν χρειάζονταν τη δική μου
κρίση για να μάθει ο κόσμος πόσο σημαντικό και αξιόλογο είναι το έργο τους.
Είχα όμως μία ποιητική διάθεση απέναντί τους, μία ανάγκη να αφήσω τις φράσεις
μετέωρες, πιο σκοτεινές από ό,τι έχουμε συνηθίσει. Ήταν ένα ερωτικό κλείσιμο
του ματιού προς τον αναγνώστη για το πώς βλέπω εγώ κάποια πράγματα και που
πιθανόν αφορούν και τους άλλους».

«H ποίηση αντιδρά»

Δύσκολα παιδικά χρόνια, ισορροπημένα με βιβλία. Ο Αλέξης Ζήρας ανήκει στη
γενιά που όπως λέει «τα βιβλία ήταν ο τρόπος για να γνωρίσεις τον κόσμο.
Σήμερα τα ενδιαφέροντα είναι πιο ειδικά και η ανάγνωση πολλών βιβλίων δεν
προκαλεί την ίδια απόλαυση όπως τότε. Άλλωστε τώρα πια είναι εποχή απολογισμών
και έχω ανάγκη όχι να διαβάσω, αλλά να προχωρήσω σε μία σύνθεση των πραγμάτων
που έχω περιηγηθεί, δίνοντας χρονική έκταση σε κάποιο μεγάλο θέμα». Ωστόσο, η
στροφή των ενδιαφερόντων του δεν μειώνει την ένταση της κρίσης του για μία νέα
σχέση μεταξύ των σύγχρονων λογοτεχνών και της κυριαρχίας της εικόνας.

«Ο κίνδυνος σήμερα είναι ότι η τηλεόραση μπορεί να γίνει ένα μέσο το οποίο
μιμείται η λογοτεχνία. Όμως δεν είμαι πεισιθανάτος. Πριν από δεκαπέντε χρόνια
έβλεπα την ποίηση να εκπνέει. Τα τελευταία πέντε-έξι χρόνια βλέπω να βγαίνουν
καλοί, νέοι ποιητές και να αντιδρούν στον αβαθή, αποστεωμένο λόγο,
χρησιμοποιώντας μία γλώσσα πιο εύληπτη, αλλά μεταδίδοντας συγκίνηση. H ποίηση
είναι η επαναφορά ενός πλούτου στον λόγο. Κι αυτό συμβαίνει τώρα. Έστω κι αν
ποτέ (η ελληνική ποίηση) δε θα γίνει κυρίαρχο λογοτεχνικό είδος».

INFO

Το βιβλίο του Αλέξη Ζήρα «Ένας Γραικός στα Ξένα-Αναγνώσεις άλλων Λογοτεχνιών»
κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Γαβριηλίδη. Σελ. 306. Τιμή: 18,72 ευρώ.