Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Χριστουγεννιάτικα δέντρα από εδώ και φονικό τσουνάμι από εκεί. Φωτισμένες
βιτρίνες και εορτοδάνεια από εδώ, νεκροί και καταστροφή από εκεί. Σε τέτοιες
καταστάσεις σού έρχεται στον νου η φράση του Πασκάλ ότι ο άνθρωπος βρίσκεται
μετέωρος ανάμεσα στα δύο άκρα: ανάμεσα στο απείρως μικρό και το απείρως
μεγάλο. Ήθελε να πει ο Πασκάλ ότι εμείς οι άνθρωποι είμαστε απελπιστικά
αδύναμοι και γελοίοι. Ότι είμαστε «σκόνη στον άνεμο» – όπως λέει και εκείνο το
διάσημο τραγούδι. Αλλά την ίδια στιγμή ο καθένας από αυτά τα απείρως μικρά
πλάσματα είναι και το «κέντρο του κόσμου».

***

Κατά σατανική σύμπτωση αυτές τις άγιες ημέρες διαβάζω το βιβλίο ενός Ιταλού
φιλοσόφου* – Σέρτζιο Τζιβόνε είναι το όνομά του -, που καταπιάνεται με την
έννοια του κακού. Γιατί υπάρχει το κακό; Το κακό εμφανίζεται πρώτα από όλα σαν
μια τυφλή δύναμη. Δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα σε καλούς και κακούς. Φαίνεται
να είναι έμφυτο με την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. Ακόμα και ένας ορκισμένος
άθεος, ο Μαρξ, μίλησε για το κακό. Είπε πως υπάρχει στην ίδια την εξωτερική
πραγματικότητα πριν υπάρξει μέσα στην καρδιά του ανθρώπου. «Το κακό» – γράφει
ο Τζιβόνε – «είναι προπαντός ένα όχι, αυτό δεν πρέπει να υπάρχει». Είναι αυτό
που προκαλεί ένα βαθύτατο «όχι» που μοιάζει να έρχεται από την ίδια την καρδιά
της γης. Και σε εκείνη τη στιγμή ακριβώς ο άνθρωπος – εκουσίως ή ακουσίως –
έρχεται αντιμέτωπος με την έννοια του Θεού».

***

Εδώ όμως χωρίζουν οι δρόμοι ανάμεσα στον άθεο και τον πιστό. Για τον άθεο εάν
υπάρχει ο Θεός τότε πώς γίνεται να υπάρχει τόσο πολύ κακό στον κόσμο; Εάν
«καταργήσουμε» τον Θεό, το κακό παύει να αποτελεί σκάνδαλο. Αποτελεί κάτι που
υπάρχει στην ίδια την «τάξη των πραγμάτων», στην ίδια τη ανθρώπινη φύση. Είναι
μάταιο να προσπαθούμε να το εξαλείψουμε από το πρόσωπο της γης: μπορούμε όμως
να το περιορίσουμε. Μπορούμε να ελπίζουμε ότι αύριο θα ζήσουμε όχι σε έναν
παραδεισένιο κόσμο, αλλά σε έναν κόσμο λίγο καλύτερο από τον σημερινό. Για τον
γνήσιο πιστό όμως, «το κακό συνυπάρχει με τον Θεό. Γιατί το κακό αποτελεί
σκάνδαλο μόνο απέναντι σε ένα απόλυτο καλό, όπως είναι ο Θεός» – σημειώνει ο
Τζιβόνε. Σε κάθε περίπτωση από φιλοσοφικής πλευράς το πρόβλημα του κακού δεν
μπορεί να λυθεί. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να το θέσουμε ξανά και
ξανά.

***

Ωραία όλα αυτά, αλλά με τους φονταμενταλιστές τι κάνουμε; Εκείνοι επικαλούνται
τον Θεό κάθε φορά και θεωρούν τον εαυτό τους κάτι σαν «εκπρόσωπο τύπου» του
απόλυτου καλού. Εδώ όμως βρισκόμαστε απέναντι σε ένα άλλο παράδοξο. Τα
μεγαλύτερα εγκλήματα έγιναν από αυτούς που πίστευαν πως αποτελούν την
ενσάρκωση του απόλυτου καλού. Ο Χίτλερ, π.χ., πριν αυτοκτονήσει έγραψε: «H
ανθρωπότητα θα με ευγνωμονεί μια μέρα για αυτά που έκανα»! Σε κάθε περίπτωση –
γράφει ο Τζιβόνε – απέναντι στους φονταμενταλιστές έχει δίκαιο ο Νίτσε όταν
κηρύσσει ότι «ο Θεός πέθανε». Εάν ο Θεός γίνεται η αρχή σύμφωνα με την οποία
πρέπει να χτίζουμε την «τέλεια κοινωνία» και στο όνομα αυτής νομιμοποιούνται η
καταπίεση, οι διακρίσεις, η βία και ο θάνατος, τότε δεν έχουμε άλλη επιλογή
παρά να φωνάζουμε δυνατά: «Ο Θεός πέθανε». Μόνο ο Θεός που δεν εκδικείται και
συνάμα παίρνει όλο το κακό του κόσμου επάνω του, μόνο ένας τέτοιος Θεός μπορεί
να είναι ο «συνομιλητής» μας, είτε είμαστε πιστοί είτε άθεοι…

Sergio Givone, Dostoevskij e la filosofia, Laterza

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.