Ο Tσέχωφ ως σωσίβιο
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
6 λεπτά  |
 |
|
Σκηνή από τις «Τρεις αδελφές» που παίζεται στο θέατρο «Κάτια Δανδουλάκη» Με |
Προσωπικά πιστεύω πως είναι εξωθεατρικά τα αίτια και η κρίση στο θέατρο
αντανακλά τη γενικότερη όχι μόνο ελληνική κρίση πολιτισμού και αξιών που
παρατηρείται και εγκύρως σχολιάζεται. Είναι όμως αυτονόητο πως σε περιόδους
κρίσης η συσπείρωση δυνάμεων και η αντιμετώπιση του προβλήματος με δράσεις
υψηλών ποιοτικών προδιαγραφών είναι το μόνο σωσίβιο. Και ένα τέτοιο σωσίβιο
επεδίωξε και πέταξε στο πέλαγος της θεατρικής μας ζωής η Κάτια Δανδουλάκη,
αφού είναι βέβαιο πως στην τρικυμία και μετά το ναυάγιο σε σώζει γερή βάρκα
και ικανοί κωπηλάτες. H Δανδουλάκη επέλεξε ως σωσίβια λέμβο Τσέχωφ και τις
«Τρεις αδελφές» και επάνδρωσε το σκαρί της με μια από τις πλέον ικανότερες,
ταλαντούχες και δοκιμασμένες ομάδες εργατών του θεάτρου.
Αλλά ας αφήσουμε τις παραβολές. Ο θίασος του θεάτρου «Κάτια Δανδουλάκη»
θυμίζει τις μεγάλες εποχές του παρελθόντος όχι μόνο του Εθνικού Θεάτρου αλλά
και των άλλων σχημάτων που δημιούργησαν την ακμή του επαγγελματικού θεάτρου
στον τόπο μας. Όλοι οι ηθοποιοί που μετέχουν στην παράσταση των «Τριών
αδελφών» δεν είναι απλώς δοκιμασμένοι, δεν έχουν μακρά, οι περισσότεροι, πείρα
της σκηνής, έχουν και ειδικές ικανότητες και αποκτημένη πείρα από ανάλογες
παλαιότερες συμμετοχές τους σε τσεχωφικά εγχειρήματα. Πρέπει μάλιστα να πω ότι
η Δανδουλάκη ως θιασάρχης έχει συμβάλει στην τσεχωφική υποκριτική έρευνα διότι
μετέσχε και τόλμησε να προχωρήσει σ’ ένα ανατρεπτικό κίνημα σχετικά με την
αισθητική και την «ηθική» της τσεχωφικής ερμηνείας.
Για πολλά χρόνια είχε επικρατήσει στις σκηνές μας η πλέον ακραία
εφαρμογή της μεθόδου Στανισλάβσκι και η στανισλαβσκική παραστασιολογική
εμπειρία. Ο Τσέχωφ έγραψε σκοτεινά δράματα, εσωστρεφή, γεμάτα πλήξη,
αργόσυρτους ρυθμούς και πεισιθάνατη διάθεση μέσα σε μια γκρίζα ατμόσφαιρα.
Έτσι πρωτοείδαμε τον Τσέχωφ στις παραστάσεις του Κουν αλλά και σε όσους τον
μιμήθηκαν μετά το πέρασμά του από το Εθνικό Θέατρο. Τώρα βέβαια ξέρουμε, με τη
συνδρομή και της τσεχωφικής αλληλογραφίας και των απομνημονευμάτων φίλων του,
πως ο Τσέχωφ διαφωνούσε με το ήθος και το ύφος των παραστάσεων του «Θεάτρου
Τέχνης» της Μόσχας. Διακήρυσσε με χίλιους τρόπους πως έγραφε κωμωδίες και
«φωτογράφιζε» σκηνές από την επαρχιακή ρωσική ζωή.
Ο πρώτος που έσπασε εδώ το κατεστημένο ύφος ήταν ο Μίνως Βολανάκης,
όταν έξοχα σκηνοθέτησε με υποδόριο ειρωνικό ύφος, χιούμορ και υπονομευτικά τον
«Βυσσινόκηπο» με τη Λαμπέτη και τον Παπαμιχαήλ. Μετά ήρθε πάλι ο
«Βυσσινόκηπος» του Εφραίμωφ με την Καρέζη και τον Καζάκο και ο «Γλάρος» και
πάλι ο «Βυσσινόκηπος» του Λιουμπίμωφ καλεσμένου της Δανδουλάκη. Εκεί η
νεωτερική τσεχωφική προσέγγιση έφτασε συχνά στα όρια του γκροτέσκου και της
καρικατούρας.
Οι δύο τελευταίοι Ρώσοι σκηνοθέτες διέφεραν από την άποψη Βολονάκη, διότι
μετατόπιζαν τον σκηνοθετικό άξονα από τον λόγο στην κίνηση.
Ο Βολανάκης δίδασκε «ελληνικό» Τσέχωφ. Προσπαθούσε και πέτυχε να βρει
αναλογίες ανάμεσα στον ρωσικό και τον ελληνικό τρόπο λαλιάς. Ο Τσέχωφ είναι
αυτόπτης και ωτακουστής μάρτυρας της κοινωνικής ομάδας που απομονώνει κάτω από
το μικροσκόπιό του και σχολαστικά παρακολουθεί τη συμπεριφορά τους. H μουσική
του καθημερινού λόγου, οι παύσεις (διακοπές του ρυθμού) και οι σιωπές
(διακοπές στρατηγικές για να κρυφτεί η αλήθεια ή να ωριμάσει η σκέψη) είναι
χαρακτηριστικά του νατουραλιστικού θεάτρου με ποιητική δοσολογία που υπηρετεί
ο Τσέχωφ.
Ο Εφραίμωφ και ο Λιουμπίμωφ στην Ελλάδα τουλάχιστον, αγνοώντας τη γλώσσα μας,
μη μπορώντας εκ των πραγμάτων να διδάξουν μέσω του κειμένου και με τη φωνή του
σχέσεις προσώπων στη σκηνή, χορογράφησαν κινήσεις, κατέφυγαν, συχνά με ευφυή
τρόπο, στη γλώσσα του σώματος, στους ήχους και στην υποκριτική των
συμπεριφορών. Και εν πολλοίς πέτυχαν έξοχα επιτεύγματα. Ευρήματα τέτοιας
φύσεως, π.χ. τα τριζάτα παπούτσια του Επιχόντωφ του Εφραίμωφ και ένας θίασος
που συνεχώς σκόνταφτε σε έπιπλα, δέντρα και μεταξύ τους στον Λιουμπίμωφ. Όλα
αυτά θεατρικώς νόμιμα.
Φέτος ένας επιτυχημένος και γνωστός μας Σέρβος σκηνοθέτης, ο Νικήτα
Μιλιβόγιεβιτς, κλήθηκε από τη Δανδουλάκη να κατευθύνει τον πράγματι μοναδικό
σε ικανότητες και πείρα θίασο των «Τριών αδελφών».
Ο Μιλιβόγιεβιτς είχε στη διάθεσή του μια μετάφραση του Πλωρίτη που
μετέφερε στα καθ’ ημάς τους ρυθμούς και τις μουσικές συγκοπές του Τσέχωφ.
Σκηνική παρτιτούρα, όπου οι υπαινιγμοί, τα ανεπίδοτα, οι γλωσσικές παγίδες, η
ειρωνική εικόνα και οι γλωσσικές υπεκφυγές δημιουργούν το κειμενικό σύμπαν του
Τσέχωφ. Δυστυχώς ο Μιλιβόγιεβιτς δεν «ακούει» ελληνικά. Δεν φτάνει να βλέπει ή
να κατευθύνει δύο ηθοποιούς να συνομιλήσουν με διαθέσεις ερωτικές, εχθρικές,
ανιχνευτικές κ.λπ. Όλες οι στρατηγικές υπάρχουν στη γλώσσα, στον ήχο της, στις
σημασίες της και στις παραλλαγές των σημασιών της.
Τι έκανε ο Μιλιβόγιεβιτς, όπως και οι σπουδαίοι ξένοι που ανέφερα; Χορογράφησε
την παράσταση. Δίδαξε στάσεις, πόζες, κίνησε το πλήθος στη σκηνή σαν ένα
κόρπους εκφραστικού χορού. Θέλησε μάλιστα να προικίσει κάποιους με
επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές δίκην έμμονων μοτίβων συμπεριφοράς που
υποτίθεται αποκάλυπταν τον χαρακτήρα του. Και απ’ αυτήν την άποψη έστησε μια
καλά κουρδισμένη σκηνική μηχανή. Τι έλειπε; H ζεστασιά των ανθρώπινων σχέσεων,
οι ανάσες, η βιωμένη βαρυφορτωμένη λέξη, η δραστική.
Οι ηθοποιοί σώζουν την παράσταση
Κι όμως αυτή η παράσταση είναι αξιόλογη. Γιατί την έσωσαν οι ηθοποιοί της.
Πήραν τη βάρκα απάνω τους κυρίως όταν χρειάστηκε να πάρουν με τη σειρά τους το
τιμόνι. Εννοώ στους μονολόγους έφεραν στη σκηνή την προσωπική τους μανιέρα, τη
σχολή τους, τη συσσωρευμένη πείρα τους και είχαν και ειλικρίνεια και βάθος και
τσεχωφική ατμόσφαιρα.
Ο Αγγ. Αντωνόπουλος είχε κύρος, ειρωνεία και αηδία ζωής αδιαφορώντας και μη
εκπληττόμενος. Ο Μάνος Βακούσης από τους εντελέστερους της διανομής έπαιξε με
μέτρο τη γελοία εμβρίθεια του Κουλίγκιν, ο Γιώργος Βελέντζας εκμεταλλεύτηκε το
εύρημα του σκηνοθέτη έξοχα και στις βουβές του σκηνές έδινε βάθος θλιβερό στο
αδιέξοδο κοινωνικό τοπίο. H Κάτια Δανδουλάκη (Μάσα) πολύ ορθά δεν έπεσε στην
παγίδα να δώσει τη Μάσα πριν και μετά τον Βερσίνιν. Το αρχικό της πένθος είχε
μια υπόνοια ερωτικής εξόδου και μετά την τολμηρή της έξοδο κουβαλούσε πολλή
πίκρα και πένθος για το αναπόφευκτο. H Διακάτου και ο Κατούντης «έγραψαν». Ο
Λεμπεσόπουλος, στον καλύτερο ρόλο του έως τώρα, είχε και καθαρότητα στόχου και
σαφήνεια μέσων. Ο Μάινας λαμπρός στις αμφιθυμίες του και στην επιπολαιότητά
του. Ο Μανδαλιός, που επωμίστηκε τον ρόλο του νεκρού πατέρα-στρατηγού που
στοιχειώνει το σπίτι σιωπηλός (ανύπαρκτος ρόλος – και φοβάμαι περιττός – στον
Τσέχωφ) είχε διακριτικά σημαίνουσα παρουσία.
H Θέμις Μπαζάκα προσωπικά με αιφνιδίασε θετικά γιατί μεταμορφώθηκε πλήρως
και έβγαλε μια θηλύτητα και μια θλίψη βαθιά ερωτικές. H Μάνια Παπαδημητρίου
γνωρίζει με μέτρο να σκιτσάρει καρικατούρες και συνάμα να μην προβάλλεται εις
βάρος της παράστασης. Ο Φέρτης ορθότατα έριξε το βάρος στον κουρασμένο,
ταλαιπωρημένο σύζυγο, στον ελκυστικό εραστή που ο έρωτας γι’ αυτόν είναι
περισσότερο ψυχική ανάγκη. Μετρημένος ο Χαρίσης στον επικίνδυνο ρόλο του, όπως
και ο Ψαρουδάκης λιτός. H Μαρίνα Ψάλτη έχει πια κατακτήσει με πληρότητα τα
μέσα της και κύρια των μηχανισμών παραγωγής συναισθημάτων μοιράζει γνήσια
συγκίνηση με τα λιγότερα μέσα.
Έξοχη η μουσική του Καμαρωτού, αλλά ο Τσέχωφ, όταν δεν φοβόμαστε τον λόγο
του, δεν έχει ανάγκη από χαλιά και γέφυρες.
INFO
«Τρεις αδελφές». Στο θέατρο «Κάτια Δανδουλάκη» (Αγίου Μελετίου 61A – Πατησίων)
τηλ. 210.8640.414 και 210.86.40.452
Google news
