Ο Παρθενώνας έκρυβε έναν γάμο

Αναπάντητο παραμένει – 2.500 χρόνια μετά – το ερώτημα της ταυτότητας του Παρεθνώνα. Οι μελετητές ερίζουν για το αν επρόκειτο για έναν ναό ή για θησαυροφυλάκιο ή ανάθημα των Αθηναίων. Έριδα προκαλεί και η ζωφόρος. Απεικόνιζε άραγε την πομπή των Παναθηναίων ή των Μαραθονομάχων;

Πασίγνωστη και ανεξιχνίαστη σαν το χαμόγελο της Τζοκόντας, η ζωοφόρος του
Παρθενώνα, μία ανάγλυφη παράσταση μήκους 160 μέτρων με την Πομπή των
Παναθηναίων, δεν αποτελεί απλώς το μήλον της έριδος μεταξύ Ελλάδας και
Βρετανίας, λόγω της αρπαγής της από τον Έλγιν. Αποτελεί και αντικείμενο
συνεχούς μελέτης, επιστημονικής διαμάχης, καθώς και αντικρουόμενων και
αλληλοαναιρούμενων ερμηνειών.

Οι λόγοι είναι πολλοί. H αποσπασματικότητα: λείπουν ορισμένα τμήματα της
ζωοφόρου που χάθηκαν με το πέρασμα των αιώνων και έχει τελείως εξαφανιστεί το
τελευταίο «κεφάλαιο» της παράστασης, η ζωοφόρος που υπήρχε και στον πρόναο του
Παρθενώνα.

H νέα ερμηνεία του κ. Δεληβορριά, που δημοσιεύεται σε μια μελέτη με τίτλο «H
ζωοφόρος του Παρθενώνα: Το πρόβλημα, η πρόκληση, η ερμηνεία», εξετάζει όλο τον
Παρθενώνα με σκοπό να εξαχθεί η συνισταμένη των συνολικών του στοχεύσεων –
ιστορικών, θρησκευτικών, κοινωνικών, αισθητικών και φιλοσοφικών – και
εντοπίζει παντού την ιδέα του γάμου και της αρμονικής σύζευξης των αντιθέτων.

Είναι ένα πυκνοϋφασμένο θεώρημα που καταλήγει στο ότι η πιο αινιγματική
παράσταση όλης της ζωοφόρου, η ανάθεση του πέπλου, που ήταν το αποκορύφωμα της
Πομπής των Παναθηναίων, το δώρο του αθηναϊκού λαού στα γενέθλια της θεάς που
σημάδευαν την πρωτοχρονιά, είχε «γαμικό προορισμό».

«Γέννηση και γάμος είναι συμπληρωματικές αξίες», υπογραμμίζει ο κ.
Δεληβορριάς. «Με τον πέπλο ντύνουν τη νεογέννητη Αθηνά, σε μιας εκπληκτικής
αντιστοιχίας τελετουργία για τον επικείμενο γάμο της. Καθώς δε οι Αθηναίοι
πίστευαν ότι ήταν παιδιά της Αθηνάς, απόγονοι από τον γιο της Εριχθόνιο, η
ανανέωση που διασφαλίζει η γέννηση της θεάς ανακαλεί όσες γεννήσεις την είχαν
ώς τότε στηρίξει και προοιωνίζεται εκείνες που θα εγγυηθούν τη συνέχειά της».
H εξισορρόπηση των αντιθέτων, όπως λέει, προβάλλει ως προϋπόθεση για την
αρμονία της δημοκρατικής πολιτειακής τάξης. Στο ιδεολογικό στερέωμα μιας
τέτοιας θεώρησης είναι ορατή ως δεσπόζουσα η ιδέα της γαμήλιας υπέρβασης των
αντιθέσεων. Όπως ορατή είναι και η γαμική συνεύρεση του δωρικού με τον ιωνικό
ρυθμό στην αρχιτεκτονική του κτιρίου – που συντελείται ειδικά στη ζωοφόρο.

Ο κ. Δεληβορριάς πιστεύει ότι η δομή του Παρθενώνα σχεδιάσθηκε εξαρχής από
έναν άνθρωπο και διαπνέεται από «ένα ενιαίο πνεύμα σύλληψης», στο πλαίσιο ενός
διαλεκτικώς αρθρωμένου εσωτερικού λόγου που ανακλάται στα επιμέρους. «Ο
διάκοσμος του Παρθενώνα αναπέμπει μια ευχή στην αγαστή συνέργεια του θεϊκού με
το μυθικό και του ηρωικού με το ανθρώπινο στοιχείο», υπογραμμίζει. «Ήδη στις
μετόπες υποκρύπτεται ένας γαμικός συμβολισμός, ο οποίος ανιχνεύει διαδοχικά τη
διατάραξη της εγκόσμιας τάξεως στη γιγαντομαχία, στη βεβήλωση της γαμήλιας
συνθήκης, στον Τρωικό Πόλεμο, από την άλογη βία στην κενταυρομαχία, από την
εξωτική βαρβαρότητα στην αμαζονομαχία. H κατάφωρη παραβίαση της ιερότητας του
γάμου καταδικάζεται έμμεσα».

«Ανάλογες εσωτερικές αντιστοιχίες στις αετωματικές συνθέσεις του Παρθενώνα με
τη γέννηση της Αθηνάς στον Όλυμπο και τη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα στην
Ακρόπολη “ορίζουν τα άκρα” ενός ενιαίου άξονα, διασυνδέει άρρηκτα τον
ανθρώπινο και τον θεϊκό κόσμο, τον Όλυμπο και την Ακρόπολη, έναν γάμο».

Το παιδί της Αθηνάς και του Ηφαίστου

Συνεχίζοντας με την ανάγνωση του γαμικού στοιχείου στον Παρθενώνα, ο μελετητής
μάς συστήνει με τον γιο της Αθηνάς και του Ηφαίστου, τον Εριχθόνιο. «Οι
Αθηναίοι υπερηφανεύονταν για την αυτοχθονία τους, γνώριζαν ότι ήταν παιδιά της
Αθηνάς, τέκνα ενός αινιγματικού γάμου που χωρίς να συντελεσθεί κατέληξε στη
γέννηση του Εριχθόνιου από τη Γη μετά το ατυχές ερωτικό συναπάντημα του
Ηφαίστου με την Αθηνά πάνω στον βράχο της Ακρόπολης (αντίστοιχα ο Αισχύλος
αποκαλεί τους Αθηναίους παιδιά του Ηφαίστου).

Ανατρέχει στους μύθους των Κεκροπίδων και τις τελετές μύησης – τα Αρρηφόρια –
που συνέδεαν τις νεαρές Αθηναίες. Τα κορίτσια κατέβαιναν στο ιερό της
Αφροδίτης και του Έρωτα και επέστρεφαν στην Ακρόπολη φέροντας ένα λίκνο
σκεπασμένο με πανί, μέσα στο οποίο «πρέπει να μετέφεραν ένα ομοίωμα μωρού». Με
το τελετουργικό αυτό κάθε παιδί μετουσιώνεται σε Εριχθόνιο, συμμετέχοντας έτσι
στο μυστήριο της γέννησης.

«Πατέρας» του παιδιού της Αθηνάς είναι ο Ήφαιστος, που τη «συνοδεύει» από τη
στιγμή της γέννησής της ώς το Ηφαιστείο – το Θησείο – όπου συλλατρεύονταν οι
δύο θεοί.

INFO

H έκδοση «H ζωφόρος του Παρθενώνα» (Εκδ. Μέλισσα) παρουσιάζεται αύριο στις
20.00 στο Νέο Κτίριο του Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138) στο πλαίσιο σχετικής
φωτογραφικής έκθεσης του Σωκράτη Μαυρομμάτη.