Tελετές εξόντωσης

Σκηνή από την «Πρόβα» του Γιώργου Αρμένη

Όρος εν πολλοίς ασαφής το «αλαλούμ», που στις μέρες μας έχει ξεφύγει από τα
παρασκήνια και τα καμαρίνια και τον συναντά κανείς στα MME, στην πολιτική,
στην εκπαίδευση, στην αγορά, ακόμη και στην εξωτερική πολιτική. Ως τρέχουσα
σημασία σημαίνει την αταξία, την ασυνεννοησία, την αλληλοϋπονόμευση, ο
Μπαμπινιώτης την ορίζει ως κατάσταση σύγχυσης και αναστάτωσης. Προσπαθεί δε να
την ετυμολογήσει είτε από επίδραση λέξεων όπως το γιουσουρούμ, είτε
παραπέμποντας σε παιδικά παιχνίδια. Λυπάμαι πώς δεν πρόσεξε το παλιό εκείνο
λήμμα στην Μπριτάνικα, όπου εξηγούσα τη θεατρική καταγωγή του όρου που
παραπέμπει σαφώς σε μια θεατρική παρωδία μυητικού χαρακτήρα. Εξηγούμαι. Στην
τελευταία πράξη του μολιερικού «Αρχοντοχωριάτη» οι σελέμηδες ευγενείς που
ξεπουπουλίζουν τον πλούσιο χωριάτη τού στήνουν μια μασκαράτα με σκοπό την
πλήρη γελοιοποίησή του. Αναγγέλλουν πως στο Παρίσι έφτασε ο διάδοχος του
Σουλτάνου με την ακολουθία του και προτείνουν στον αφελή ματαιόδοξο, το
Κορόιδο, να τον δεξιωθεί οργανώνοντας χορό. Έτσι έρχονται όλοι οι ευγενείς
μεταμφιεσμένοι Τούρκοι και ο υποδυόμενος τον σουλτανικό γόνο «μιλάει» βέβαια
τουρκικά και κάθε τόσο επαναλαμβάνει «Αλαλούμ αγέ, αλαλούμ αγέ». Έτσι οι
ξεπεσμένοι κόμητες και δούκες πίνουν, τρώνε, σελεμιάζουν εκμεταλλευόμενοι τη
ματαιοδοξία του χωριάτη να ανέβει κοινωνικά.

Αυτή η «τελετή» άρεσε στους θεατρίνους μας του 19ου αιώνα και στον 20ό
χρησιμοποιήθηκε σαν μια τερατώδης, απάνθρωπη μυητική τελετή υποδοχής ενός νέου
θεατρίνου. Όταν σ’ έναν θίασο (παλιότερα, κυρίως στα μπουλούκια και στους
αγοραίους ηθοποιούς) ερχόταν ένα νέο φυντάνι, οργάνωναν ερήμην του μια τρελή
παρωδία, συχνά και κατά τη διάρκεια μιας παράστασης, άλλαζαν τις ατάκες,
άλλαζαν ρούχα, έμπαιναν από άλλη είσοδο ή εισέβαλλαν στη σκηνή χωρίς να έχουν
εκείνη τη στιγμή μέρος, του απευθύνονταν με συναξαρίσματα (συνεχή λόγο με
αναγνωρίσιμη δομή αλλά χωρίς νόημα). Αν ο νέηλυς άντεχε, αν με χιούμορ
απαντούσε μπαίνοντας στο παιχνίδι, αν αυτοσχεδιάζοντας μετέσχε επί ίσοις
όροις, εβαπτιζόταν συνάδελφος. Αν όχι, απορριπτόταν και συχνά τρελαινόταν ή
έπεφτε σε κατάθλιψη. Αν μάλιστα ο νέος είχε κάνει και σπουδές στο εξωτερικό,
οι αυτοδημιούργητοι της υποκριτικής αλληλοδιδακτικής έβγαζαν τα απωθημένα τους
εναντίον του «σπουδαγμένου».

Ο Γιώργος Αρμένης πριν από χρόνια έγραψε την «Πρόβα» – ένα λαϊκό έργο με διπλό
πυθμένα. Ένας περιοδεύων θίασος, μπουλούκι «ποιότητας» την εποχή της
μπρεχτικής μόδας, με επικεφαλής έναν φιλόδοξο εστέτ που προσπαθεί να μυήσει
στη «μεγάλη τέχνη» απαίδευτους στο είδος ηθοποιούς και αμόρφωτο κοινό,
αποφασίζει να αφηγηθεί (μπρεχτικώ τω τρόπω, με τη μέθοδο του σωρείτη, όπου η
μία σκηνή εξηγεί την επόμενη και με την παρουσία αφηγητή-εξηγητή) μια
κοινότοπη ιστορία που τραγικά επαναλαμβάνεται ακόμη και σήμερα στην ελληνική
ύπαιθρο: την εξουθένωση, τη γελοιοποίηση και τον κυριολεκτικό εξανδραποδισμό
του διαφορετικού, του ιδιόμορφου, ιδιόρρυθμου, του άρρωστου συμπολίτη. Ω!
είναι απάνθρωπες, χυδαίες, συχνά οι «υγιείς» μικρές κοινωνίες κρεμώντας
κουδουνάκια στον «τρελό», χλευάζοντας τις μονομανίες ή τα ελαττώματα
(συχνότατα και τα σωματικά) ιδιαιτέρως νεαρών ατόμων, ωθώντας τα στο περιθώριο
και όχι σπάνια στην εγκληματικότητα ή την αυτοκτονία.

Ο Αρμένης αφηγείται σχεδόν μια αληθινή ιστορία από τον γενέθλιο τόπο του, την
Ήπειρο, όπου οι άνθρωποι μέσα στη μοναξιά και την ανέχεια, την ανεργία και τη
φτώχεια της γης, αγριεύουν ή, αν θέλετε, επιστρέφουν σε μια σκληρή και
αιμοβόρα παιδικότητα και παίζοντας εν ου παικτοίς οδηγούν στον χαμό
αλαφροΐσκιωτους, ευαίσθητους, επιληπτικούς, ολιγοφρενείς, αναπήρους γείτονές
τους. H ιστορία που προβάρει ο θίασος με μπρεχτική τεχνική (αποστασιοποιημένος
από την κλασική ταύτιση με τα δρώμενα και κρίνοντας ή αναλύοντας τις
συμπεριφορές και τις συγκρούσεις) αφηγείται μια συγκλονιστική και λιτή ιστορία
για τον τρόπο που ένα ολόκληρο χωριό (οικογένεια, άρχοντες, φίλοι, γείτονες,
καφενόβιοι) συνθλίβει αφού εξευτελίσει ένα προβληματικό παιδί. Το ενδιαφέρον
όμως του έργου του Αρμένη βρίσκεται στον τρόπο που παράλληλα καταγράφει και
την «ηθική» και τις συμπεριφορές των θεατρίνων. Και ‘κεί η ίδια τελετή
εξουθένωσης, η υπονόμευση, η γελοιοποίηση του διαφορετικού ή του ταμένου και
εμπνευσμένου με αυτονόητη αναγωγή για τον θεατή στη σύνολη εικόνα μιας
κοινωνίας όπου ο νόμος της ζούγκλας, η αναρρίχηση με αναβαθμούς τα πτώματα των
άλλων και ιδιαίτερα των αδύνατων και των «φευγάτων».

Ο θίασος του Αρμένη είναι ένα μικρομοντέλο του απάνθρωπου ανθρωποφάγου
κοινωνικού συστήματος που προβάρει μια ανελέητη πυρηνική όμως κοινωνική
κτηνωδία.

Το έργο επιτρέπει και συμβολικές αναγωγές ακόμη και στο ορθόδοξο μαρτυρολόγιο
και στην ίδια τη χριστολογική ιστορία. Ο αμνός και ο εκδορεύς, ο διά Χριστόν
σαλός (σαλεμένος) και οι διαπομπεύσεις του.

Συγκίνηση και γροθιά στο στομάχι

Το έργο του Αρμένη, όσο κι αν πάσχει ως πρωτόλειο από μια τεχνική, δομική
αδυναμία, έχει δύναμη, συγκινεί, βαράει γροθιά στο στομάχι και βέβαια
αναδεικνύει τις αρετές ενός ταλαντούχου ηθοποιού που γνωρίζει τη συνταγή των
συγκρούσεων, το τάιμινγκ, την ατάκα και βέβαια το διπλό γλωσσικό ιδίωμα, των
ανθρώπων του θεάτρου και των χωρικών της Ηπείρου.

H παράσταση μέσα στο λιτό σκηνικό του Ζαρίφη με μια μουσική πανδαισία του
Τσακνή και φωτισμένο με σοφία από τον Μανούση έδωσε στον Αρμένη σκηνοθέτη την
ευκαιρία να καθοδηγήσει στα γοητευτικά μονοπάτια της θεατρικής εμπειρίας πέντε
ταλαντούχους μαθητές του πλαισιωμένους από τον ίδιο και τον έξοχο Παντελή
Παπαδόπουλο. Δεν επιτρέπεται να ξεχωρίσω κανέναν, αφού και οι πέντε νέοι
ηθοποιοί – ο Μάνος Καρατζογιάννης, ο Στέλιος Ιακωβίδης, η Άννα Γιαγκιώζη, ο
Χάρης Χαραλάμπους και ο Γιάννης Δρακόπουλος – στέκονται στο ύψος των
απαιτήσεων του έργου, πλάθουν τύπους και χαρακτήρες, χορεύουν, τραγουδούν,
μπαίνουν και βγαίνουν στους διπλούς τους ρόλους (ηθοποιοί που παίζουν μια
ιστορία) με άνεση, φαντασία, αυτοσχεδιαστική ευχέρεια και καθαρό λόγο. Κέρδος
για το θέατρο. Ο Αρμένης και ο Παπαδόπουλος σχεδιάζουν με κύρος πολλούς ρόλους
ο καθένας, παράγοντας όλοι μια φορτισμένη με συγκίνηση και αγανάκτηση για το
πού μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη θηριωδία παράσταση.

INFO

Στο θέατρο «Αρμένη – Νέο Ελληνικό», Σπ. Τρικούπη 34, Εξάρχεια, τηλ. 210-8253.489.