Tο μουσείο να (μη) σε φυλάει…

Ποιος είπε ότι και ο Παρθενώνας, εκτός από τις ιστορικές καταστροφές (ανατίναξη, πυρκαγιές κ.λπ.) και τον Έλγιν, δεν υπέστη και πρόσφατα καταστροφές. Στον σεισμό του 1981 μετακινήθηκε η βορειοανατολική γωνία του. Όμως, «ο σεισμός είναι σωσμός». Έτσι άρχισε η νέα αναστήλωσή του

Ο σοβάς που έπεσε από την οροφή του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου,
προκαλώντας τη θραύση δέκα αγγείων θαλάσσιου ρυθμού από την ανασκαφή στο
Μινωικό Ανάκτορο της Ζαρού, είναι ένα απλό ατύχημα αν το συγκρίνει κανείς με
τις ζημιές που προκάλεσε ο σεισμός της Πάρνηθας, το 1999, στον άνω όροφο του
Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου με τις εκατοντάδες αγγείων, που θρυμματίστηκαν.

Στο Μουσείο του Ηρακλείου («το σημαντικό είναι ότι δεν υπήρχε κανένας άνθρωπος
μέσα στο μουσείο εκείνη τη στιγμή, διότι θα θρηνούσαμε και θύματα», σχολίαζε
χτες υψηλά ιστάμενο στέλεχος του υπουργείου Πολιτισμού) έχει δοθεί εντολή να
ελεγχθεί το κτίριο, γιατί διαπιστώθηκε ότι οι σοβάδες έχουν φουσκώσει και
είναι έτοιμοι να αποκολληθούν και σε άλλα σημεία. Στο Εθνικό Αρχαιολογικό
Μουσείο ο σεισμός έβλαψε όχι μόνο τους τοίχους, αλλά και αρκετά σημεία του
φέροντος οργανισμού. Βέβαια, πέρασαν πέντε χρόνια και ο άνω όροφος παραμένει
κλειστός…

«Τα κτίρια γερνούν, τα υλικά χάνουν την αντοχή τους. Αυτό είναι μια φυσική
κατάσταση. Πρέπει συνεχώς να συντηρούνται, να επεμβαίνουμε», σχολιάζει
πολιτικός μηχανικός. Θύμα της γήρανσης ήταν και μία Καρυάτις της
εγκαταλελειμμένης οικίας Λοβέρδου στην οδό Μαυρομιχάλη, η οποία κατέρρευσε από
την πρόσοψη πριν από δύο χρόνια.

Οι πλημμύρες είναι μια άλλη μάστιγα. Τον Νοέμβριο του 1994, στο δεύτερο
υπόγειο της Εθνικής Πινακοθήκης, όπου φιλοξενούνταν τα σχέδια, έσπασαν οι
αγωγοί των λυμάτων και βράχηκαν 80 σχέδια του Ερνέστου Τσίλερ, ενώ ένα έργο
θεωρείται ότι καταστράφηκε. Το ατυχές συμβάν ήταν η αφορμή για τον
εκσυγχρονισμό τών αποθηκών.

Τα ατυχήματα που συμβαίνουν στα μετόπισθεν, μακριά από τις προθήκες και τις
αίθουσες, μένουν συνήθως στην αφάνεια. Με μια λαμπρή εξαίρεση, που προκάλεσε
διεθνές σκάνδαλο: την αποκάλυψη ότι το πιο διάσημο έργο της αρχαίας τέχνης, τα
Γλυπτά του Παρθενώνα, υπέστησαν έναν καταστροφικό καθαρισμό με μεταλλικές
βούρτσες και δραστικές ουσίες στα εργαστήρια συντήρησης του Βρετανικού
Μουσείου.

H επιδημία κλοπών στα ελληνικά μουσεία στις αρχές του ’90 έφερε την άμεση
εγκατάσταση συστημάτων συναγερμού, κιγκλιδωμάτων που έλειπαν, περιφράξεων,
ενίσχυση της φύλαξης – παρότι πάντα υπάρχουν κενά με τους νυκτοφύλακες – και
συν τω χρόνω επέφερε την επέκταση και τον εκσυγχρονισμό τους. Πολλά από τα
κλαπέντα έργα όταν άδειασαν το Μουσείο Κορίνθου εντοπίστηκαν και επιστράφηκαν.
Το ίδιο συνέβη και με την κλοπή του Μουσείου της Τεγέας.

Ασύλληπτες καταστροφές λόγω κατοχής υπέστησαν μετά το 1974 και τα
μνημεία, ιδιαίτερα τα χριστιανικά, της Βόρειας τουρκοκρατούμενης Κύπρου, αφού
Τούρκοι αρχαιοκάπηλοι ειδικεύτηκαν στον τεμαχισμό και την απόσπαση ολόκληρων
τοιχογραφιών και ψηφιδωτών συνόλων, με πιο διάσημο παράδειγμα τα ψηφιδωτά της
Κανακαριάς, τα οποία λίγα χρόνια αργότερα, το 1989, έκαναν την εμφάνισή τους
στο διεθνές παραεμπόριο, ενώ είχε ήδη καταγγείλει η κλοπή στην Ιντερπόλ.

Βόμβες και πλημμύρες στη Φλωρεντία

Με σφυρί έσπασε το μεγάλο δάκτυλο του ποδιού τού Δαβίδ – του αριστουργήματος του Μικελάντζελο – ο ψυχοπαθής Πιέρο Κανάτα το 1991. Ο βανδαλισμός, πάντως, αποτέλεσε αφορμή για τη γιγαντιαία επιχείρηση καθαρισμού (μόλις ολοκληρώθηκε) του αγάλματος, που είχε να… κάνει μπάνιο αιώνες. Όσο για τον δράστη; Εργάζεται πλέον ως ξεναγός σε μουσεία της Φλωρεντίας!

H Φλωρεντία, στην οποία, κατά την Ουνέσκο, βρίσκεται άνω του 30% των
σημαντικότερων έργων τέχνης του κόσμου, είδε το 1966, όταν φούσκωσε ο Άρνος,
να καταστρέφονται έργα τέχνης, που «υπέφεραν» και το 1993 όταν εξερράγη βόμβα
κοντά στην Γκαλέρια Ουφίτσι.

Θύμα βανδαλισμών, μεταξύ άλλων, είχε πέσει ο ναός Μνάτζντρα στη Μάλτα (μνημείο
της Παγκόσμιας Κληρονομιάς): άγνωστοι έσπασαν ή έγραψαν με γκράφιτι μεγάλιθους
ηλικίας 5.000 ετών. Στην Τουρκία, προϊστορικοί οικισμοί και σπηλιές έχουν
υποστεί σοβαρές ζημιές. Ενώ σε περιοχές αρχαιολογικού ενδιαφέροντος της Μαύρης
Θάλασσας και της Ανατολικής Ανατολίας η κύρια αιτία της έντονης και διαρκούς
καταστροφής είναι οι παράνομες ανασκαφές, σε κυνήγι θησαυρών.

Ο πόλεμος είναι ένας ακόμη εχθρός των αρχαιοτήτων και των μουσείων. «Λοβοτομή»
ενός ολόκληρου πολιτισμού είχαν χαρακτηριστεί τα πλήγματα στα μουσεία του Ιράκ
πέρυσι τον Απρίλιο. Οι καταστροφές στο μουσείο της Βαγδάτης ήταν η πρώτη πράξη
σε μια τραγωδία που συνεχίζεται: πάνω από 170.000 κομμάτια εκλάπησαν -όσα και
από το μουσείο της Μοσούλης. Έχουν δε ακόμη λεηλατηθεί από χωρικούς, αλλά και
την τοπική μαφία περισσότεροι από 100 αρχαιολογικοί χώροι, ναοί, παλάτια και
τύμβοι.

H καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς του Αφγανιστάν προηγήθηκε, όταν το
1993 ρουκέτες και πολυβόλα έπληξαν το μουσείο της Καμπούλ, καταστρέφοντας το
κτίριο κι ένα μεγάλο μέρος της συλλογής του. Παρά τις ατσάλινες πόρτες που
τοποθέτησε ο ΟΗΕ, πλιατσικολόγοι από το Πακιστάν κατάφεραν να λεηλατήσουν το
90% των εκθεμάτων.

Και βανδαλισμός Γκρέκο!

Οι βανδαλισμοί ακόμη και μέσα στα μουσεία δεν είναι άγνωστοι στην Ελλάδα.
Πριν από μία δεκαετία χάλασε ο κόσμος όταν το παρατηρητικό μάτι του ζωγράφου
Νίκου Κεσσανλή πρόσεξε μια μαχαιριά που είχε καταστρέψει ένα τμήμα του
διασημότερου έργου της Πινακοθήκης, τη «Συναυλία των Αγγέλων» του Δομήνικου
Θεοτοκόπουλου, χωρίς κανείς να το αντιληφθεί. Αντίστοιχα σχεδόν ανενόχλητοι
έδρασαν επισκέπτες της διεθνούς έκθεσης σύγχρονης τέχνης «Outlook», που
«επιτέθηκαν» σε έργα τέχνης με τη δικαιολογία ότι τους «προσέβαλαν».