Διαστάσεις Έβγα κόρη του γιαλού, άστρο λαμπερό

«Από ξένο τόπο κι απ’αλαργινό/ ήρθε ένα κορίτσι, φως μου, δεκαοχτώ χρονώ. /
Ούτε στην πόρτα βγαίνει, ούτε στο στενό/ Ούτε στο παραθύρι, φως μου, δυο λόγια
να της πω. / Έβγα κόρη του γιαλού, άστρο λαμπερό/ χάρισέ μου την ελιά σου
που’χεις στο λαιμό».

Αντέλα Πέεβα: με την καινούργια της ταινία αμφισβητεί τις βαλκανικές ταυτότητες

Ένα βράδυ, πριν από πέντε χρόνια, έτρωγαν σε ένα εστιατόριο της
Κωνσταντινούπολης πέντε φίλοι: ένας Τούρκος, ένας Έλληνας, ένας Σέρβος και δύο
Βούλγαροι. Σε μια στιγμή, μπήκε στο εστιατόριο μια μπάντα κι άρχισε να παίζει
ένα σκοπό που ήταν σε όλους οικείος. «Είναι το Ουσκουντάρ, ένα γνωστό τουρκικό
τραγούδι!» φώναξε ο Τούρκος, αναφερόμενος στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης
που είναι γνωστή στους Έλληνες ως Σκούταρι. «Όχι βέβαια, το τραγούδι είναι
ελληνικό και λέγεται “Από ξένο τόπο”», αντέτεινε ο Έλληνας. Ξέσπασε καβγάς
τρικούβερτος, με όλους τους παρισταμένους να παρατούν τους μεζέδες τους και να
διεκδικούν την πατρότητα του τραγουδιού. Το περίεργο είναι πως άλλοι
υποστήριζαν ότι είναι ένα τραγούδι του πολέμου κι άλλοι ότι είναι ένα καθαρά
ερωτικό τραγούδι.

Το επεισόδιο αυτό ενέπνευσε έναν από τους πέντε φίλους, τη Βουλγάρα
σκηνοθέτιδα Αντέλα Πέεβα, να γυρίσει ένα ντοκυμανταίρ διάρκειας 70 λεπτών με
τίτλο «Σε ποιον ανήκει αυτό το τραγούδι;». Για το σκοπό αυτό επισκέφθηκε την
Τουρκία, την Ελλάδα, την Αλβανία, τη Βοσνία, τη Σερβία, τη Βουλγαρία και την
Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας. Όταν έπαιξε τη βοσνιακή εκδοχή
του τραγουδιού σε ένα εστιατόριο της πόλης Βράνιε, στη νότια Σερβία, οι
άνθρωποι που ήταν μαζί της έβαλαν τις φωνές: «Αυτό είναι κλοπή!». Ανάλογη ήταν
η αντίδραση και ενός Αλβανού στα Τίρανα που άκουσε την τουρκική εκδοχή. «Οι
Τούρκοι το πήραν από μας», είπε. «Είμαστε ένας από τους αρχαιότερους λαούς».
Όταν όμως το ντοκυμανταίρ παίχτηκε τελικά στους κινηματογράφους, η υποδοχή του
ήταν παντού θετική. «Οι άνθρωποι γελούν και τραγουδούν στα ίδια σημεία», λέει
η Πέεβα στη Χέραλντ Τρίμπιουν. «Οι Βούλγαροι έφτασαν να τραγουδούν τη
βοσνιακή διασκευή του τραγουδιού και δεν σταμάτησαν να χειροκροτούν στη
διάρκεια της προβολής».

Ένα παράπονο έχει η σκηνοθέτις: ότι η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα στην
περιοχή που δεν δέχθηκε να προβάλει την ταινία της. «Κάποιο πρόβλημα πρέπει να
έχουν οι Έλληνες», υποστηρίζει, υπαινισσόμενη ασφαλώς πρόβλημα ιδεολογικού
χαρακτήρα. H εξήγηση μπορεί να είναι πιο πεζή: η ταινία παίχτηκε στο περυσινό
φεστιβάλ ντοκυμανταίρ της Θεσσαλονίκης, μαζί με άλλα 320 ντοκυμανταίρ! Όλοι οι
σκηνοθέτες θα ήθελαν να παιχτεί κάπου η δουλειά τους, αλλά εδώ υπεισέρχονται
οι παράγοντες της τύχης, των δημοσίων σχέσεων και – φυσικά – της ποιότητας. Οι
νόμοι της αγοράς είναι αμείλικτοι. Όπως άλλωστε επισημαίνει ο ιστορικός Μαρκ
Μαζάουερ, ταινίες σαν την «Πολίτικη Κουζίνα» και «Το Βλέμμα του Οδυσσέα» έχουν
οδηγήσει σε αμφισβήτηση των εθνικών μύθων για τα Βαλκάνια. Αλλά αυτές
γυρίστηκαν βέβαια από Έλληνες σκηνοθέτες.