Nέος πόλεμος για τα αρχαία ελληνικά

«H αντίληψη ότι μόνο με την αύξηση των ωρών διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών
θα αντιμετωπιστεί η αποδιδόμενη στη νεολαία «γλωσική πενία», είναι ατεκμηρίωτη
και εσφαλμένη. Γι’ αυτό και δεν γίνεται αποδεκτή από την εκπαιδευτική
κοινότητα», λέει η ΟΛΜΕ σε ανακοίνωσή της σχετικά με την απόφαση της υπουργού
Παιδείας για τα αρχαία ελληνικά. Και ανοίγει πάλι τη συζήτηση για την
αντιπαράθεση των αρχαίων και των νέων ελληνικών στο σχολείο.

H τελευταία φορά που είχαμε αμφισβητήσει την προσφορά των αρχαίων ή των νέων
ελληνικών στην ικανότητα γλωσσικής έκφρασης των μαθητών, ήταν κάπου στις αρχές
της δεκαετίας του ’80. Τότε, δηλαδή, που οι εκπαιδευτικές αντιλήψεις οδήγησαν
το σχολείο στη συνάντησή του με την τεχνοκρατία. Εκείνα τα χρόνια που η
μεταρρύθμιση του υπουργείου Παιδείας έδωσε έμφαση στα θετικά μαθήματα, στα
μαθηματικά και την πληροφορική, η ελληνική γλώσσα σταμάτησε να αντιμετωπίζει
τον εαυτό της.

Μέσα απ’ αυτά τα δεδομένα, σήμερα, το υπουργείο Παιδείας και οι σύμβουλοι της
υπουργού αντιλαμβάνονται τη λεξιπενία των μαθητών, τη χαμηλή βαθμολογία στα
μαθήματα γλώσσας και ιστορίας και προτείνουν θεραπεία: περισσότερες ώρες
αρχαίων ελληνικών θα αποτελέσουν την «αφετηρία στην εξέλιξη της νέας ελληνικής
και την προώθηση της γλωσσικής παιδείας», όπως λέει στην πρότασή της η
υπουργός Παιδείας Μαριέττα Γιαννάκου.

Μία ώρα για το Γυμνάσιο και δύο για το Λύκειο είναι αρκετές για την εκμάθηση
της αρχαίας ελληνικής γλώσσας; Ποιο μάθημα του προγράμματος της A’ και B’
Λυκείου θα μειωθεί, για να διδάξουν οι καθηγητές περισσότερο Θουκυδίδη και
Ξενοφώντα στο πρωτότυπο στη μέση της χρονιάς; Και με ποιο σκεπτικό τα αρχαία
ελληνικά βοηθούν στην ενίσχυση της γλωσσικής ικανότητας και της κριτικής
σκέψης των μαθητών, τη στιγμή που συρρικνώνονται οι ώρες διδασκαλίας της
Ιστορίας;

«Στη δομή του εκπαιδευτικού συστήματος δεν αλλάζει τίποτα με μία ή δύο
επιπλέον ώρες. Γιατί δεν έχει αποδειχθεί από καμία σχετική έρευνα»,
επισημαίνει ο Χρήστος Κάτσικας, «ότι η έμφαση στα μαθήματα θεωρητικής
κατεύθυνσης θα βοηθήσει τους μαθητές να γράφουν ή να σκέφτονται καλύτερα.
Επομένως, η μία ώρα επιπλέον διδασκαλίας ακούγεται ως διακήρυξη εντυπώσεων
παρά ως αλλαγή κατεύθυνσης του τρόπου εκπαίδευσης για την καλύτερη γνώση του
αρχαιοελληνικού πολιτισμού. Και δεν υπάρχει πουθενά η σκέψη για μία νέα
πραγματικότητα: Περισσότερη γραμματική και συντακτικό στα αρχαία ελληνικά
μάλλον δεν βοηθάει τους 50.000 αλλοδαπούς μαθητές που φοιτούν στα Γυμνάσια να
ξεμπερδέψουν το χάος που έχουν με τη μητρική τους γλώσσα, με την ελληνική
καθομιλουμένη και με την επίσης υποχρεωτική ξένη γλώσσα που διδάσκονται αυτή
τη στιγμή στο σχολείο».

«Απελπισμένη επίκληση ενός εθνικού μεγαλείου»

Αρχαία και νέα ελληνικά. Καθαρή και ομιλουμένη γλώσσα. Πάνω σ’ αυτό το
διπολικό σχήμα οι πρωταγωνιστές της νεώτερης ελληνικής πολιτικής ιστορίας
έπαιξαν το παιχνίδι των ιδεολογικών διαφορών που ανέθρεψε κυρίως ο 19ος
αιώνας. Από τη μία η καθαρεύουσα, άμεσος απόγονος των αρχαίων ελληνικών,
επιβλήθηκε ως γλώσσα των θεσμών, της εξουσίας, του πολιτικού ρητορικού λόγου,
που απεδείκνυε την άμεση σύνδεσή μας με τους παγκοσμίως αποδεκτούς και
λατρεμένους αρχαίους Έλληνες.

«Δηλώνω ευθύς εξαρχής υπέρ της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών. Δεν είμαι
όμως εκπαιδευτικός», διευκρινίζει ο συγγραφέας Τάκης Θεοδωρόπουλος,
«και δεν μπορώ να μιλήσω για το μέτρο της συνταγής. Πιστεύω ότι τα αρχαία
έχουν τη συνέχειά τους μέσα στη νεοελληνική γλώσσα και ότι η εκμάθηση των
αρχαίων βοηθάει στην εκμάθηση των νέων ελληνικών. Επίσης, θεωρώ ότι τα αρχαία
ελληνικά είναι φορείς μιας ανθρωπιστικής πορείας, από την οποία η τεχνοκρατική
εκπαίδευση του σήμερα έχει περισσότερη ανάγκη παρά ποτέ. Με αυτό το σκεπτικό
νομίζω ότι είναι πολύ πιο σημαντικό να αφαιρεθούν τα θρησκευτικά, για να
κάνουν περισσότερο αρχαία ελληνικά. H ιδεολογικοποίηση του ζητήματος με τις
διαμάχες δημοτικιστών-καθαρών ανήκουν στην Ιστορία. Είναι εύκολος
προοδευτισμός να κατηγορείς για συντηρητισμό αυτούς που μιλάνε για τη
διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών».

H γλωσσική διαμάχη για πολλά χρόνια επικεντρώθηκε στην «αυθεντικότητα» που
δίνει στην ελληνική γλώσσα το δικαίωμα να έχει τον τίτλο της εθνικής γλώσσας
του ελληνικού κράτους. Το γλωσσικό ζήτημα είναι ζήτημα πολιτικό, έγραφε ο
Γιάννης Ψυχάρης στο «Το ταξίδι μου» το 1888 στηρίζοντας τη δημοτική. Γλώσσα
των αλλαγών και των δημοκρατικών αντιλήψεων που αναζήτησε την αναγνώρισή της
ως ζωντανή γλώσσα με τον δικό της χαρακτήρα. Και από τότε, το μάθημα των
αρχαίων και των νέων ελληνικών στα σχολεία έγινε εφιάλτης για τους μαθητές που
έπρεπε – ανάλογα με τις υπουργικές αποφάσεις – να εκτιμούν τη γλώσσα τους
άλλοτε ως δική τους κι άλλοτε ως ξένη.

«H πρόταση να σωθεί η γλώσσα από την “ευτέλεια” των ομιλητών της με την
επιστροφή της στις “ρίζες”, δηλαδή την αρχαία γλώσσα, αποκαλύπτει ότι η
προφητεία είναι απόπειρα οικειοποίησης του κύρους και της αξίας που αποδίδεται
στην κλασική αρχαιότητα και τη γλώσσα της, επισημαίνει η γλωσσολόγος Άννα
Φραγκουδάκη. «Αν συνοψίζαμε σε μία φράση την προφητεία της γλωσσικής
παρακμής ως προς το θεμελιώδες λανθάνον μήνυμά της, θα διαπιστώναμε ότι
πρόκειται για την απελπισμένη, μέσα στη ματαιότητά της, επίκληση ενός εθνικού
μεγαλείου που θα “είχαμε” οι Έλληνες, αν μιλούσαμε μια γλώσσα με παγκόσμια
αίγλη, δηλαδή αρχαία ελληνικά»