Υπάρχει λύση για το Aσφαλιστικό

Γιάννης Στουρνάρας

Το ασφαλιστικό πρόβλημα των τραπεζών αποτελεί μέρος του γενικότερου
ασφαλιστικού προβλήματος που απασχολεί όλες τις χώρες του ΟΟΣΑ. Οι κύριες
αιτίες του είναι η γήρανση του πληθυσμού, ο περιορισμός των γεννήσεων και η
αύξηση του προσδόκιμου ζωής που θέτουν σε δοκιμασία τη βιωσιμότητα των
ασφαλιστικών ταμείων. Στη χώρα μας o νόμος 3029/2002 έδωσε παράταση ζωής στο
υπάρχον σύστημα, μεταφέροντας πόρους στο IKA από τον κρατικό προϋπολογισμό.
Και ενώ για το γενικό ασφαλιστικό σύστημα δημιουργήθηκε έτσι ένα μικρό
«παράθυρο ευκαιρίας», το ασφαλιστικό πρόβλημα των τραπεζών έχει το χαρακτήρα
του κατεπείγοντος λόγω της υποχρεωτικής εφαρμογής των Διεθνών Λογιστικών
Προτύπων (ΔΛΠ) το επόμενο έτος σε όλες τις χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
σύμφωνα με τον κανονισμό 1606/2002 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου.

Σύμφωνα με το Πρότυπο 19 των ΔΛΠ, οι εισηγμένες εταιρείες που έχουν
συνταξιοδοτικά προγράμματα καθορισμένων παροχών είναι υποχρεωμένες να
συντάξουν λογιστικές καταστάσεις στις οποίες θα απεικονίζεται το λεγόμενο
«ακάλυπτο έλλειμμα» των Ταμείων τους. Το «ακάλυπτο» ή «αναλογιστικό» έλλειμμα
είναι ίσο με την παρούσα αξία των υποχρεώσεων που δημιουργούνται από τα
προγράμματα αυτά, αφαιρούμενης της αξίας των περιουσιακών τους στοιχείων. Μετά
τον υπολογισμό του «ακάλυπτου ελλείμματος» εγγράφεται αντίστοιχη πρόβλεψη στον
ισολογισμό της κάθε τράπεζας. Ενδεχόμενη εφαρμογή του Προτύπου 19 με τα
σημερινά δεδομένα μειώνει δραματικά τα ίδια κεφάλαια των τραπεζών, η δε
κατανομή της επιβάρυνσης είναι άνιση, με το βάρος να πέφτει κυρίως στις
παλαιές τράπεζες που έχουν δικά τους Ταμεία, κύριας ή/και επικουρικής
ασφάλισης.

Οι έντονα αρνητικές επιπτώσεις στις τράπεζες, στους μετόχους τους και στην
κεφαλαιαγορά είναι αυτονόητες. Παρά τη σοβαρότητα και την αμεσότητα του
προβλήματος, δεν διαφαίνεται λύση. Ο ελάχιστος χρόνος που απομένει για την
εφαρμογή των ΔΛΠ δεν φαίνεται να ευνοεί την υλοποίηση της πρότασης περί
μεταφοράς όλων των Ταμείων των τραπεζών κύριας και επικουρικής ασφάλισης στο
IKA και στο IKA-ETAM ή/ και της δημιουργίας ενός συμπληρωματικού Επικουρικού
Ταμείου, αν και αυτή η λύση είναι η πλέον ενδεδειγμένη, αφού συμβάλλει
αποφασιστικά στη δημιουργία ενιαίου συνταξιοδοτικού συστήματος και στην
αποκατάσταση ομοιόμορφων κανόνων ανταγωνισμού μεταξύ των τραπεζών.

Επιπλέον, αυτή φαίνεται ότι είναι και η βούληση του νομοθέτη στον N.
3029/2002. H μεταφορά των Ταμείων των τραπεζών στο IKA και στο IKA-ETAM επίσης
προσκρούει αφενός στην αντίδραση των ασφαλισμένων στο IKA και των εργοδοτών
τους (εκπροσωπούμενων από τη ΓΣΕΕ και τον ΣΕΒ, αντιστοίχως) και αφετέρου στην
αντίδραση του οικονομικού επιτελείου, οι οποίοι δεν επιθυμούν μεταφορά των
ελλειμμάτων των Ταμείων εισηγμένων επιχειρήσεων στο IKA ή στον κρατικό
προϋπολογισμό. Επίσης, δεν είναι δεδομένη η θέση των τραπεζοϋπαλλήλων, αν δεν
ξεκαθαριστούν οι παράμετροι με τις οποίες θα γίνει ενδεχομένως η ένταξη στο
IKA ή η δημιουργία ενός συμπληρωματικού Επικουρικού Ταμείου.

Μέρος του προβλήματος ίσως οφείλεται σε ατελή γνώση των τεχνικών δεδομένων,
αλλά και σε υπερβολικές απαιτήσεις εκ μέρους ορισμένων τραπεζών, οι οποίες
επιδιώκουν, όχι μόνο την τακτοποίηση του λογιστικού προβλήματος που
δημιουργείται από τα ΔΛΠ, αλλά και τη μείωση των εισφορών που καταβάλλουν, με
αντίστοιχη ανάληψη των υποχρεώσεων αυτών από το Δημόσιο.

Στο πλαίσιο αυτό είναι αναγκαίο να διευκρινιστούν δύο σημαντικά τεχνικά
δεδομένα: Πρώτον, ότι ένα ασφαλιστικό ταμείο καθορισμένης παροχής που έχει
αναλογιστικό έλλειμμα δεν έχει κατ’ ανάγκη και οργανικό έλλειμμα: π.χ. ένα
Ταμείο που οι εισφορές του εργοδότη και των εργαζομένων καλύπτουν τις
συντάξεις, δηλαδή, δεν έχει οργανικό έλλειμμα, μπορεί να έχει σημαντικό
αναλογιστικό έλλειμμα, διότι μπορεί να μην έχει συσσωρεύσει περιουσία,
προκειμένου να καλύψει τις υποχρεώσεις του σε περίπτωση που ο εργοδότης
χρεοκοπήσει. Αυτή ακριβώς είναι η φιλοσοφία των ΔΛΠ, που αναπτύχθηκαν σε
αγγλοσαξονικό επιχειρηματικό περιβάλλον, όπου συχνές χρεοκοπίες μεγάλων
επιχειρήσεων άφηναν ακάλυπτες τις συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις προς τους
εργαζομένους. Δεύτερον, ότι δημόσιοι φορείς, όπως το IKA, δεν έχουν την
υποχρέωση να συμπεριλάβουν το αναλογιστικό τους έλλειμμα στην καθαρή τους
θέση. Με άλλα λόγια, το χρέος της γενικής κυβέρνησης δεν επιβαρύνεται με
αναλογιστικά ελλείμματα δημόσιων φορέων. Αυτός ο κανόνας ίσχυε τουλάχιστον
μέχρι πρόσφατα και εξ όσων γνωρίζω, ισχύει ακόμα.

Λόγω των δύο αυτών τεχνικών δεδομένων, η μεταφορά των Ταμείων των τραπεζών στο
IKA, η δημιουργία συμπληρωματικού Επικουρικού Ταμείου και η ενδεχόμενη
αντασφάλισή του στο IKA μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να λύσει το πρόβλημα των ΔΛΠ
για τις τράπεζες, χωρίς να επιβαρύνει το IKA ή τον κρατικό προϋπολογισμό. Οι
προϋποθέσεις αυτές είναι:

* Οι τράπεζες και οι εργαζόμενοι σε αυτές συνεχίζουν να καταβάλλουν τις
σημερινές εισφορές τους, να λαμβάνουν τις ίδιες συντάξεις, ενώ οι τράπεζες
συνεχίζουν να καλύπτουν, όπως κάνουν μέχρι σήμερα, τα (όποια) ελλείμματα των
Ταμείων όσο αυτά συνεχίζουν να είναι καθορισμένων παροχών, μέσω ειδικών
λογαριασμών που δημιουργούν στο IKA. Στην ουσία, δηλαδή, τα Ταμεία
καθορισμένων παροχών τα οποία μεταφέρονται στο IKA μαζί με τα περιουσιακά τους
στοιχεία, δεν έχουν οργανικά ελλείμματα.

* Συνεχίζει να ισχύει ο ευρωπαϊκός εθνικολογιστικός κανόνας ότι το χρέος της
γενικής κυβέρνησης δεν επηρεάζεται από αναλογιστικά ελλείμματα.

Αν η παραπάνω επιθυμητή λύση δεν είναι εφικτή, είτε λόγω στενών χρονικών ορίων
είτε λόγω διαφωνιών των ενδιαφερόμενων μερών συμπεριλαμβανομένου του Δημοσίου,
κάθε τράπεζα πρέπει να βρει άμεσα τη δική της λύση. Στο πλαίσιο αυτό οι
διαθέσιμες, εφικτές λύσεις είναι οι ακόλουθες:

* Μετατροπή των ταμείων «καθορισμένης παροχής» σε «καθορισμένης εισφοράς»
(defined contribution), τα οποία δεν έχουν υποχρέωση υπολογισμού «ακάλυπτου
ελλείμματος» και πραγματοποίησης αντίστοιχης πρόβλεψης. Στα Ταμεία
«καθορισμένης εισφοράς», η εγγύηση του φορέα παρέχεται στη συγκεκριμένη
εισφορά και όχι στην παροχή. H εισφορά, εφόσον συμφωνηθεί μεταξύ εργοδότη και
εργαζομένων, μπορεί να υπολογιστεί κατά τέτοιον τρόπο ώστε να καλύπτει «το
προφίλ» των παρεχόμενων συντάξεων για όποιο χρονικό διάστημα κριθεί σκόπιμο,
χωρίς κανένα πρόσθετο ουσιαστικό ρίσκο για τους εργαζομένους.

* Άντληση κεφαλαίων με τιτλοποίηση των εισφορών εργοδότη και εργαζομένων,
συμπεριλαμβανομένου του ποσού που ενδεχομένως καταβάλλει ο εργοδότης για την
κάλυψη του ελλείμματος του Ταμείου. Το ποσό που αντλείται αποτελεί το
αποθεματικό του Ταμείου που αντισταθμίζει το «ακάλυπτο έλλειμμα». Οι συντάξεις
πληρώνονται από τις αποδόσεις του αποθεματικού αυτού, το οποίο επενδύεται σε
αξιόγραφα αποδεκτού κινδύνου.

* Προσφυγή στους μετόχους για αύξηση κεφαλαίου, προκειμένου να καλυφθεί το
αναλογιστικό έλλειμμα ή μέρος αυτού (το υπόλοιπο μπορεί ενδεχομένως να
καλυφθεί από επαρκή ίδια κεφάλαια, αναπροσαρμογή της αξίας των ακινήτων
κ.λπ.).

* Συνδυασμός των παραπάνω λύσεων.

Στις σημερινές συνθήκες, όπου η προσφυγή στην αγορά κεφαλαίου είναι δύσκολη,
ιδιαίτερα για έναν τέτοιο σκοπό, η πλέον επιθυμητή λύση είναι, κατά την άποψή
μου, η (α), δηλαδή, η μετατροπή των Ταμείων καθορισμένης παροχής σε
καθορισμένης εισφοράς με τις προϋποθέσεις που προανέφερα και με τη σύμφωνη
γνώμη των εργαζομένων. Σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποίησε πέρυσι ο
«Economist» (τεύχος 27/9/2003), αυτόν το δρόμο ακολουθούν οι περισσότερες
ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και τράπεζες εν όψει της εφαρμογής των ΔΛΠ. Ο τρόπος
αυτός επιλύει χωρίς ουσιαστικό κόστος το άμεσο πρόβλημα της εφαρμογής των ΔΛΠ
και δίνει τον απαραίτητο χρόνο για την εξεύρεση ενιαίας και μόνιμης λύσης στο
ασφαλιστικό πρόβλημα των τραπεζοϋπαλλήλων, η οποία θα εξασφαλίσει παράλληλα
και την αποκατάσταση ίσων όρων ανταγωνισμού μεταξύ των τραπεζών.

Ανοίγει το θέμα του Ασφαλιστικού των τραπεζοϋπαλλήλων

Κύκλος επαφών μεταξύ κυβέρνησης και τραπεζιτών αρχίζει τις επόμενες εβδομάδες
για το καυτό θέμα του Ασφαλιστικού των τραπεζοϋπαλλήλων. Το θέμα έχει ήδη
προκαλέσει κόντρες μεταξύ τραπεζών και του υπουργείου Οικονομίας και
Οικονομικών, καθώς η μία πλευρά ρίχνει την ευθύνη στην άλλη για την κάλυψη των
ελλειμμάτων των επικουρικών ταμείων των τραπεζοϋπαλλήλων στο μέλλον και εν
όψει της εφαρμογής των Διεθνών Λογιστικών Προτύπων από 1.1.2005.

Κεντρικό σημείο της αντιπαράθεσης είναι το ποιος θα πληρώσει το περίπου ενός
δισ. ευρώ άνοιγμα των ασφαλιστικών ταμείων των τραπεζών, το μεγαλύτερο μέρος
του οποίου αφορά τα επικουρικά ταμεία. Στο μέσο της αντιπαράθεσης βρίσκονται
περίπου 60.000 τραπεζοϋπάλληλοι, αφού προς το παρόν καμία από τις δύο πλευρές
– κυβέρνηση και τραπεζίτες – δεν είναι διατεθειμένη να αναλάβει το κόστος
κάλυψης της μαύρης τρύπας.

H κυβέρνηση ζητεί από τους τραπεζίτες να αναλάβουν το κόστος των ασφαλιστικών
δικαιωμάτων των επικουρικών ταμείων των εργαζομένων τους, ενώ οι τραπεζίτες
υποστηρίζουν ότι αυτό αποτελεί υποχρέωση του κράτους. Μάλιστα, επικαλούνται
και την πρόσφατη ένταξη του επικουρικού ταμείου της Alpha Bank (το είχε
κληρονομήσει από την Ιονική Τράπεζα) στο IKA και προτείνουν αντίστοιχη λύση
για όλα τα επικουρικά ταμεία των τραπεζών.

Αρμόδια κυβερνητικά στελέχη αντιτείνουν ότι οι τράπεζες είναι εισηγμένες
εταιρείες και οι μέτοχοί τους θα πρέπει να αναλάβουν το βάρος της ασφάλισης
των εργαζομένων τους και προσθέτουν ότι, ακόμα κι αν υπήρχε η πρόθεση από την
πολιτεία να αναλάβει το κόστος του Ασφαλιστικού των τραπεζών, τα δημοσιονομικά
περιθώρια είναι περιορισμένα.