Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Προχθές βρέθηκα σε ένα γάμο Αλβανών μεταναστών. Ο Ανδρέας και η Λουκία
ενώθηκαν «εις σάρκαν μίαν». Ακολούθησε μεγάλο γλέντι. Κάποια στιγμή, στο
τραπέζι όπου καθόμουν, ένας παιδικός φίλος του γαμπρού είπε με λυπημένο ύφος:
«Στην Αλβανία τον φωνάζαμε Μπένι, εδώ έγινε Ανδρέας». Αρκούσε η «σφήνα» αυτή
για να ανοίξει η συζήτηση: γιατί πολλοί Αλβανοί αλλάζουν το όνομά τους και
βαφτίζονται; Μια πραγματικότητα που μου είναι οικεία. Αρχίζοντας από τη μικρή
μου γειτόνισσα: τη χαριτωμένη Δέσποινα. Ακολούθησε τους γονείς της στο ταξίδι
της ξενιτιάς πριν από τέσσερα χρόνια και φέτος πάει στην Τρίτη Δημοτικού. «Πώς
σε λένε;», τη ρωτάς. «Δέσποινα», σου απαντά. Καμιά φορά, όμως, της ξεφεύγει το
«αλβανικό» της όνομα: «Έλντα». Και αμέσως διορθώνει: «Όχι, Δέσποινα»…

***

H ξενιτιά είναι μια διαρκής διαπραγμάτευση ταυτότητας. Όταν είσαι «ικέτης»
θυσιάζεις πολλά για να γίνεις αποδεκτός. Κρύβεις επιμελώς τα ίχνη του
προηγούμενου εαυτού σου. Ειδικά όταν πιστεύεις, ή διαπιστώνεις ότι εισπράττεις
άνιση μεταχείριση και καχυποψία. Για να έχεις μέλλον όμως, εσύ και τα παιδιά
σου, πρέπει να κερδίζεις πάση θυσία την εμπιστοσύνη των γηγενών που σε
υποδέχθηκαν ανάμεσά τους. Πρέπει να αποδείξεις πως είσαι σαν και αυτούς.
Μπροστά στις αφόρητες ανάγκες της ζωής, τα «πώς σε λένε» και «σε τι Θεό
πιστεύεις» αποτελούν συνήθως πολυτέλεια. Το ξέρουν οι «ικέτες» όλων των
εποχών. Κάποιες φορές, ο ικέτης χρησιμοποιεί δύο ονόματα. Ένα, σύμφωνα με τα
πρότυπα του πολιτισμικού κομφορμισμού της κοινωνίας υποδοχής, ένα άλλο για το
σπίτι. Κατασκευάζει, θα έλεγα, μια «μεταμφιεσμένη ταυτότητα».

***

Εν τούτοις, δεν είναι μόνο ζήτημα «πολιτισμικού κομφορμισμού». Είναι και
ζήτημα «εσωτερικής αυτο-λογοκρισίας». Το πώς νιώθεις απέναντι στην ταυτότητα
και την καταγωγή σου. Δεν ένιωσα την ανάγκη να αλλάξω όνομα ούτε να βαφτιστώ.
Για την καταγωγή μου δεν ένιωσα ούτε υπερηφάνεια ούτε ντροπή: αυτή ήταν η
μοίρα μου. H κύρια ταυτότητά μου είναι εκείνη της ελεύθερης ατομικότητας.
Ενδεχομένως, γιατί δεν ένιωσα τόσο έντονα την «απειλή της διαφοράς». Διηγήθηκα
στους συνομιλητές μου την ιστορία ενός Γάλλου φίλου μου, του Φιλίπ Αριολί. Ο
πατέρας του εγκατέλειψε την Ιταλία το 1939, για να μην καταταγεί στον
φασιστικό Στρατό. «Από τότε, ο πατέρας μου μίσησε τη χώρα του», μου είχε πει ο
Φιλίπ. «Δεν της συγχώρησε ποτέ το γεγονός του φασισμού. Έγινε Γάλλος πολίτης,
παντρεύτηκε, έκανε παιδιά, αλλά έκρυβε την καταγωγή του. Μας έλεγε ένα
παραμύθι: ότι μεγάλωσε σε ορφανοτροφείο. Όταν έγινα έφηβος, εντελώς τυχαία
ανακάλυψα την καταγωγή μου. Μόνο στα τελευταία χρόνια της ζωής του,
συμφιλιώθηκε ο πατέρας μου με την προηγούμενη ταυτότητά του».

***

Για να επιστρέψουμε εκεί όπου αρχίσαμε: η πίεση του πολιτισμικού κομφορμισμού
παίζει καίριο ρόλο. Σημαντικό ρόλο παίζει, όμως, και η τραυματική σχέση μας με
την ταυτότητά μας. Μιλώντας με τους Αλβανούς συμπατριώτες μου, διαπιστώνω πως
συνήθως υπερθεματίζουν το πρώτο και παραβλέπουν το δεύτερο. Μιλώντας με τους
Έλληνες συντοπίτες μου, συνήθως τονίζουν το δεύτερο και δικαιολογούν το πρώτο.
Το αιώνιο «παιχνίδι» ανάμεσα στο «εγώ» και τον «άλλον» επαναλαμβάνεται: το
φορτίο να το κουβαλά αποκλειστικά ο Άλλος. Παρ’ όλα αυτά, το επώδυνο αλλά και
γοητευτικό «παιχνίδι» της ζωής προχωρά. Και σε αυτό το παιχνίδι, αξίζει κάθε
τόσο να αναρωτιόμαστε: τι είναι ο Άλλος; Ποιος ξέρει, πάνω στο ψάξιμο μπορεί
να ανακαλύψουμε ότι ο Άλλος δεν είναι «ένας ξένος εκεί έξω». Ειδικά όταν είναι
όμοιος με εμάς, όμορος. Ό Άλλος είναι ένας καθρέφτης όπου προβάλλονται σε
υπερ-μεγέθυνση οι επιθυμίες και οι φοβίες μας, τα όνειρα και τα φαντάσματα που
μας στοιχειώνουν…

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.