H αυταπάτη(;) της λογοτεχνικής αξίας

«Ο εφιάλτης μου είναι ένας κόσμος όπου όλοι θα είναι συγγραφείς και κανένας αναγνώστης», είπε η Γαλλίδα συγγραφέας Πωλ Κονστάν. «H βιομηχανία των φεστιβάλ βιβλίου έχει σαρώσει τη γαλλική επαρχία», διαπίστωσε και ο συγγραφέας και ακαδημαϊκός Μισέλ Ντεόν στη συνάντηση του Ναυπλίου

Πολιτιστική βιομηχανία ή δημιουργία; Το θέμα είναι θέμα για όσους το δίλημμα
είναι δίλημμα, για όσους δηλαδή εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η δημιουργία δεν
ταυτίζεται με την ανταλλαγή πολιτιστικών προϊόντων κι ότι στο σύμπαν τής
παγκοσμιοποίησης υπάρχουν ακόμη αξίες που επιβάλλουν τις δικές τους ιεραρχίες.

Με άλλα λόγια, για όσους πιστεύουν ακόμη ότι κάθε κείμενο με αρχή, μέση και
τέλος δεν είναι απαραιτήτως λογοτεχνία ή ότι μια καρέκλα που βρέθηκε κάπου
στην κεντρική Αφρική δεν έχει το ίδιο βάρος με τη γλυπτική του Φειδία. Το
δίλημμα είναι ανύπαρκτο για τον καινούργιο διευθυντή του Βρετανικού Μουσείου,
όμως το δίλημμα απασχολεί την ομάδα η οποία, με επικεφαλής τον Λάκη Προγκίδη,
εκδίδει το γαλλικό περιοδικό «L’ Atelier du roman».

Ποια είναι η αξία ενός λογοτεχνικού έργου όταν, στους μήνες του φθινοπώρου,
στη Γαλλία μόνον, κυκλοφορούν περίπου εξακόσιοι νέοι τίτλοι, εκ των οποίων
ελάχιστοι ζουν περισσότερο από δεκαπέντε ημέρες στα βιβλιοπωλεία, ενώ είναι
γνωστό ότι το πενήντα τοις εκατό καταλήγει να γίνει χαρτοπολτός; Ποια είναι η
μοίρα της ανάγνωσης, σ’ έναν κόσμο όπου ο ιδιωτικός χρόνος είναι εξίσου
οργανωμένος με τον κοινωνικό;

«Τα αντικείμενα εξαφανίζονται. Όσοι επιθυμείτε να τα δείτε πρέπει να
βιαστείτε». H προειδοποίηση ανήκει στον Πωλ Σεζάν, έχει ακουστεί παραπάνω από
έναν αιώνα πριν, και σήμερα μοιάζει περισσότερο επείγουσα παρά ποτέ. Πώς
μπορεί κανείς να είναι εκλεκτικός, σ’ έναν κόσμο όπου οι πληροφορίες και οι
εγκυκλοπαιδικές γνώσεις είναι δημοκρατικά μοιρασμένες; Τι νόημα έχει ο ορισμός
τής κουλτούρας ως δυνατότητα επιλογής, στον κόσμο της γενικευμένης αφθονίας
και του πληθωρισμού που καλπάζει;

Αυτά ήταν μερικά μόνον από τα ζητήματα που τέθηκαν επί τάπητος στη διήμερη
συνάντηση που οργάνωσε το «Atelier du roman» στο Ναύπλιο. Ήταν παρόντες ο Ζακ
Γκοντμπού, ο Μάσιμο Ριτσάντε, ο Τζούλιαν Έβανς, ο Φρανσουά Ταγιαντιέ, ο Στάνκο
Τσέροβιτς, ο Μισέλ Ντεόν, ο Ζαν Λεβί, η Πωλ Κονστάν, ο Ανρί Λοπές, ο Μπενουά
Ντυτέρτρ, ο Γιάννης Κιουρτσάκης και ο υπογράφων. Παρών ήταν και ο γνωστός σε
όλους σκιτσογράφος Sempe, μόνιμος συνεργάτης του περιοδικού, του οποίου έκθεση
λειτουργούσε στην αίθουσα τέχνης τής Μαρίας Γκούμα και της Φλωρίκας
Κυριακοπούλου, οι οποίες φρόντισαν και για τη διοργάνωση του διημέρου.

Δεν χωράει αμφιβολία ότι για πολλούς το θέμα, ή το δίλημμα, μπορεί να
ακούγεται γραφικά αναχρονιστικό, όσο αναχρονιστική είναι, για παράδειγμα, η
λεπτότητα του σκίτσου τού Sempe, σήμερα που το χιούμορ ταυτίζεται με την
έκφραση του πιο αβίαστου κυνισμού. Γιατί, εν τέλει, στον ορίζοντα όλων των
παρεμβάσεων και απόψεων που διέφεραν ριζικά η μία από την άλλη, κυκλοφορούσε
ένα και μόνο ερωτηματικό: πώς είναι δυνατόν η δημιουργία να διεκδικήσει τα
δικαιώματά της στο κυνικό σύμπαν τής πολιτιστικής βιομηχανίας; Συγκαταβατικό,
έτοιμο να κολακεύσει το οποιοδήποτε γούστο, σαρώνει τις διαφορές, καλύπτει την
απόσταση της αξίας από την απαξία, εξισώνει τον δημιουργό με τον καταναλωτή.

«Ο εφιάλτης μου είναι ένας κόσμος όπου όλοι θα είναι συγγραφείς και κανένας
αναγνώστης», είπε η Πωλ Κονστάν. Αλήθεια, τι ρόλο παίζουν τα εργαστήρια της
δημιουργικής γραφής στην οικοδόμηση αυτού του κόσμου; «H βιομηχανία των
φεστιβάλ βιβλίου έχει σαρώσει τη γαλλική επαρχία», διαπίστωσε ο Μισέλ Ντεόν.

Προβληματισμός αναχρονιστικός, στον βαθμό που ξεφεύγει από τα όρια τα οποία
θέτει το «πολιτικώς ορθόν» στη λογοτεχνία. Και, από αυτήν την άποψη, το
διήμερο στο Ναύπλιο (15-16/10) έδωσε και το στίγμα που ορίζει την προβληματική
του περιοδικού «L’ Atelier du roman» στα δέκα χρόνια τής λειτουργίας του, μια
πορεία που καταδεικνύει ότι, παρά τα φαινόμενα, οι όροι τής δημιουργίας δεν
έχουν αλλάξει από την εποχή που ο Ραμπελαί έγραφε τον «Γαργαντούα» του και ο
Θερβάντες τον «Δον Κιχώτη» του. Όπως οφείλουμε να μην υποκύψουμε στην
υποχρέωση να μιλάμε όλοι αγγλικά στην Ενωμένη Ευρώπη, έτσι οφείλουμε να
αντισταθούμε στους κανόνες της «καλής συγγραφικής συμπεριφοράς» που μας
επιβάλλει η πολιτιστική βιομηχανία.

Μένει ο προβληματισμός

Συμπέρασμα κανένα. Απλώς η διατύπωση ενός προβληματισμού, που αποκτά ακόμη
περισσότερο ενδιαφέρον από το γεγονός ότι αυτοί που τον διατυπώνουν δεν
προστατεύονται από το πανεπιστημιακό άσυλο, είναι εκτεθειμένοι στους κανόνες
της πολιτιστικής βιομηχανίας, το δίλημμα είναι γι’ αυτούς υπαρξιακό αφού, ο
καθένας με τον τρόπο του, είναι όλοι τους δημιουργοί.