Mέσα από τα μάτια του Pέμπραντ

Το αυτοπορτρέτο του Ρέμπραντ σε μεγέθυνση, από ένα ελάχιστο φύλλο χαρτιού, υποδέχεται τον επισκέπτη στην είσοδο της έκθεσης και αποδεικνύει την ιλιγγιώδη δύναμη και την πυκνότητα της γραμμής του

Το ένα τρίτο του συνόλου των χαρακτικών έργων του Ρέμπραντ – 91
διαφορετικά θέματα – βρίσκεται στην Αθήνα, από το Μουσείο Ρέμπραντ του
Άμστερνταμ, προσφορά της ολλανδικής προεδρίας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.
Καθένα τους κι ένας θαυμαστός μικρόκοσμος, όπου το καλέμι του χαράκτη, η
βελόνα και το διαβρωτικό οξύ μετέφεραν στη χάλκινη πλάκα τα πιο ανεπαίσθητα
περάσματα από το χέρι του ζωγράφου.

Το πιο σπάνιο έργο. Είναι μια μικρή αυτοπροσωπογραφία μόλις 13X10 εκ.
σε ωοειδές ρόντο, όπου ο Ρέμπραντ εικονίζεται με αλλόκοτα ρούχα κι ένα καπέλο
με φτερό. Από αυτό το δοκίμιο που δείχνει τον ζωγράφο σε ηλικία 28 ετών είναι
γνωστά μόνο 4 τυπώματα.

Συλλέκτης μανιώδης ο Ρέμπραντ αγόραζε τα πάντα, εξωτικά ρούχα, καπέλα
που ήταν η αδυναμία του, αντικείμενα, όπλα, χαρακτικά άλλων συναδέλφων. H
συλλογή του από χαρακτικά άλλων συναδέλφων – τα οποία συχνά μετέπλαθε –
αποτελείτο από περισσότερα από 3.000 κομμάτια μόνο από την Αγία Γραφή. Γι’
αυτό και, παρά την οικονομική επιτυχία που είχε το έργο του, κάποτε χρεοκόπησε
και όλα τα υπάρχοντά του βγήκαν σε πλειστηριασμό.

Βελόνα: Ο Ρέμπραντ είχε καρφιτσωμένο το βελόνι του χαράκτη στο πέτο του
και το χρησιμοποιούσε με την ευχέρεια και την ταχύτητα που άλλοι καλλιτέχνες
έχουν – όταν σκιτσάρουν ένα σχέδιο – με το μολύβι. Λέγεται ότι όταν βρέθηκε σ’
ένα τραπέζι όπου έλειπε η μουστάρδα και τη ζήτησε, μέχρι να τη φέρουν οι
υπηρέτες είχε χαράξει ένα σχέδιο και μάλιστα δύο φορές.

Αυτοπροσωπογραφία: Με τα σγουρά κόκκινα μαλλιά και το μυτερό γένι, ο
Ρέμπραντ στηνόταν συχνά μπροστά στον καθρέφτη για να φιλοτεχνήσει την
αυτοπροσωπογραφία του και να δοκιμάσει διάφορα ρούχα, καπέλα, στάσεις κι
εκφράσεις. Πρόκειται στην ουσία για σπουδές, από τις οποίες βλέπουμε επτά
διαφορετικά πορτρέτα: νέος με φουντωτά ατίθασα μαλλιά, με το χαρακτηριστικό
καπέλο – σαν τον μπερέ του ζωγράφου -, μαζί με τη γυναίκα του Σάσκια, την ώρα
που δούλευε κάποιο χαρακτικό, με εμφάνιση πλούσιου άρχοντα σε εντυπωσιακή
πόζα, με γούνινο καπέλο, όπως και την τελευταία αυτοπροσωπογραφία του, την ώρα
που ζωγραφίζει ή χαράζει δίπλα στο παράθυρο. Ο Ρέμπραντ χρησιμοποιούσε ως
μοντέλο τη γυναίκα, τους γονείς και τα παιδιά του.

Ημίφως, ελεγχόμενες συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας και έκθεση των ευπαθών σχεδίων πάνω σε αναλόγια στο ύψος του ματιού, δημιουργούν το κατάλληλο περιβάλλον για την έκθεση Ρέμπραντ. Τα παλιά χάρτινα έργα τέχνης δεν επιτρέπεται να ταξιδεύουν, αλλά η γενική ανακαίνιση του Μουσείου Ρέμπραντ στο Άμστερνταμ επέτρεψε τον δανεισμό τους

Αλληγορία. Ο Φάουστ. Μέσα στο ημίφως του εργαστηρίου του μαθητευόμενου
αλχημιστή προβάλλει ένα φωτεινό όραμα, μια σφαίρα με τα αρχικά Ι.Ν.R.Ι (Ιησούς
Ναζωραίος Βασιλεύς Ιουδαίων) ενώ τα γράμματα γύρω σχηματίζουν αντίστροφα μια
φράση προσευχής. Σύμφωνα όμως με πρόσφατες μελέτες, πρόκειται μάλλον για την
απεικόνιση του χωρίου «βλέπομεν γαρ άρτι δι’ εσόπτρου εν αινίγματι» από την
επιστολή προς Κορινθίους.

Άμστελ. Δεν πρόκειται για τη γνωστή μπίρα, αλλά τον ποταμό του
Άμστερνταμ που επισκεπτόταν ο Ρέμπραντ στους περιπάτους του – και τον
απεικόνισε σε αρκετές τοπιογραφίες.

Αναζητήστε στο πλάτωμα του χαρακτικού «Όμβαλ» – «Omval» – το ζευγάρι
των εραστών που κρύβεται κάτω από τον κορμό μιας γέρικης ιτιάς χωρίς κλωνάρια.
Ο νέος φορά στην αγαπημένη του ένα στεφάνι από λουλούδια. Είναι το πρώτο
χαρακτικό που έγινε κατά το μεγαλύτερο μέρος με τη βελόνα.

Τέχνη σε δύο διαστάσεις

Ο ζωγράφος που απέδωσε με εξαιρετική ευαισθησία την ανθρώπινη εικόνα και
χειρίστηκε με μοναδικό τρόπο το παιχνίδι φωτός και σκιάς δεν μπορούσε να δει
την τρίτη διάσταση. Ο Ρέμπραντ δεν διέθετε στερεοσκοπική όραση, υποστηρίζει
νέα επιστημονική έρευνα από την καθηγήτρια Νευροβιολογίας της Ιατρικής Σχολής
του Χάρβαρντ, δρ Μάργκαρετ Λίβινγκστον. H καθηγήτρια εξέτασε υψηλής ανάλυσης
εικόνες αυτοπροσωπογραφιών (24 ελαιογραφίες και 12 χαρακτικά), που
φιλοτεχνήθηκαν σε διάστημα τεσσάρων δεκαετιών. Στα 35 από τα 36 έργα το δεξί
μάτι κοιτάζει κατευθείαν τον θεατή και το άλλο αποκλίνει προς τα έξω. Καθώς,
λοιπόν, τα μάτια του δεν ευθυγραμμίζονταν εντελώς και ο εγκέφαλος αυτόματα
επιφόρτιζε με πολλές υποχρεώσεις το ένα μάτι, ο Ρέμπραντ φέρεται να έβλεπε
δισδιάστατες τις εικόνες που προσελάμβανε και μετέφερε στον καμβά ή στο χαρτί.
Γεγονός που, όπως φαίνεται, λειτούργησε υπέρ του.

Για εκατό φιορίνια…

Το χαρακτικό των «εκατό φιορινιών» είναι το πιο διάσημο έκθεμα. Ο ίδιος ο
Ρέμπραντ το αγόρασε πίσω δίνοντας ένα υπέρογκο για την εποχή ποσό: εκατό έως
διακόσια φιορίνια, το ετήσιο εισόδημα ενός χαράκτη. Θέμα της πολυπρόσωπης
σύνθεσης είναι «Ο Χριστός διδάσκων». Ανάμεσα σε ασθενείς που τρέχουν να
γιατρευτούν, μητέρες που του φέρνουν τα παιδιά τους να τα ευλογήσει, τον
πλούσιο για τον οποίο ο Χριστός είπε ότι είναι ευκολότερο να περάσει μια
καμήλα από την τρύπα της βελόνας – τη βλέπουμε στο βάθος δεξιά της σύνθεσης –
παρά να εισέλθει ένας πλούσιος στον Παράδεισο, ο καλλιτέχνης δούλευε και
ξαναδούλευε την πλάκα με βελόνα και καλέμι επί πέντε χρόνια και ήταν το πιο
περιζήτητο έργο του, κατά τον 17ο αιώνα

ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ

Ώρα να τα πούμε λεπτομερώς

Όλες τις Τρίτες του Νοεμβρίου θα οργανώνονται διαλέξεις στο Μουσείο
Μπενάκη: Για τα χαρακτικά του Ρέμπραντ (2/11) με τον Παναγιώτη Γράββαλο. Γτην
ορολογία και τεχνική (9/11) με τον Δημήτρη Παυλόπουλο. Για τα χαρακτικά του
Ρέμπραντ που βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη (16/11) με τη Μαριλένα
Κασιμάτη. Για τη συλλογή χαρακτικών του Μουσείου Μπενάκη (24/11) με τη Φανή
Τσιγάκου. Και για τη νεοελληνική συλλογή χαρακτικών της Alpha Bank με την
Ειρήνη Οράτη, τη Δευτέρα 6 Δεκεμβρίου.

INFO

«Rembrandt, χαρακτικά από το Μουσείο Ρέμπραντ του Άμστερνταμ», στο Μουσείο
Μπενάκη (κεντρικό κτίριο, Κουμπάρη 1, τηλ. 210-3671.000). Ωράριο: Δευτέρα,
Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο 09.00-17.00. Πέμπτη 09.00-24.00, Κυριακή
09.00-15.00. Τρίτη κλειστά. Είσοδος: 3 ευρώ.