Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

«Εάν ισχυρίζεσθε ότι μόνο με την ηθική θα λύσετε το πρόβλημα της απασχόλησης,
των νεόπτωχων, του αποκλεισμού, τότε μας λέτε παραμύθια»

Αντρέ Κομτ-Σπονβίλ

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που νοσταλγούν την εποχή του «Ψυχρού Πολέμου». Οι
περισσότεροι ανήκουν στη λεγόμενη «γενιά της ιδεολογίας». Εκείνη ήταν η εποχή
των ιδεολογικών συγκρούσεων και των μεγάλων συλλογικών οραμάτων. Τα πάντα ήταν
πολιτική και η πολιτική ήταν τα πάντα. Όχι μόνο το δίκαιο και το άδικο, αλλά
επίσης το άσχημο και το ωραίο, το καλό και το κακό καθορίζονταν με πολιτικά
και ιδεολογικά κριτήρια. Τα μεγάλα οράματα όμως ξεθώριασαν. Έτσι μπήκαμε στη
σημερινή εποχή που κάποιοι την ονόμασαν «εποχή του κενού».

***

Σήμερα η πολιτική δεν συγκινεί πια. Ειδικά οι νέοι όταν μιλούν για την
πολιτική συνήθως το κάνουν για να χλευάζουν ή να βρίζουν. Έπαψαν όμως οι νέοι
να αντιμετωπίζουν κοινωνικά προβλήματα και διλήμματα και συνεπώς αδιαφορούν
για την πολιτική; Οι νέοι αντιμετωπίζουν περισσότερα προβλήματα και προκλήσεις
σήμερα – απαντά ο Γάλλος φιλόσοφος Αντρέ Κομτ-Σπονβίλ. Απλώς στη σημερινή
εποχή, όπου η πολιτική υποχωρεί ενώ η αγορά και το χρήμα προελαύνουν, για να
λύσουν τα κοινωνικά τους διλήμματα νέοι και μη-νέοι καταφεύγουν σε ατομικές
απαντήσεις. Εν ολίγοις, όχι σε πολιτικές, αλλά σε ηθικές απαντήσεις. Έτσι,
κάποτε μιλούσαμε για την ηθική μόνο με πολιτικούς όρους, ενώ σήμερα τείνουμε
να περάσουμε στην άλλη άκρη: να μιλάμε για την πολιτική μόνο με ηθικούς όρους.
Να περάσουμε από την εποχή του «τα πάντα είναι πολιτική» στην εποχή του τα
«πάντα είναι ηθική». Τότε «μόδα» ήταν η πολιτική, τώρα η ηθική τείνει να γίνει
μόδα και θέαμα (χάρη στην TV).

***

Εδώ και μερικά χρόνια μάλιστα αυτή τη «μόδα» την υιοθετούν οι μεγάλες
επιχειρήσεις στις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες. Στα πλαίσια της «ηθικής
έγνοιας» ορίζουν τον λεγόμενο «Μονσιέ Ήθος», έργο του οποίου είναι η «ηθική
εποπτεία της επιχείρησης» και να περάσει προς τα έξω την εικόνα μιας
«επιχείρησης με ήθος». Αυτό βέβαια δεν εμποδίζει τις επιχειρήσεις να
πολλαπλασιάζουν τα κέρδη τους. Ούτε να απολύουν εργαζομένους. Είναι
αξιοπρόσεκτο επίσης ότι ο «Μονσιέ Ήθος» καθιερώθηκε τη δεκαετία του ’80, η
οποία συμπίπτει με την απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, την άνθιση της
διαφθοράς και του οικονομικού κυνισμού.

***

Μα τι έγινε, ο καπιταλισμός έγινε ξαφνικά ηθικός; – αναρωτιέται ο Αντρέ
Κομτ-Σπονβίλ στο βιβλίο του «Είναι ηθικός ο καπιταλισμός;»*. H δουλειά μιας
επιχείρησης είναι να πουλά προϊόντα όχι ηθική. Κέρδος και ηθική δεν πάνε μαζί.
H «ηθική έγνοια» των επιχειρήσεων όμως δεν είναι παρά ένας άλλος τρόπος
κερδοφόρου μάνατζμεντ. Είναι προπαντώς ένας τρόπος για την προώθηση της
εικόνας της επιχείρησης και των προϊόντων της. Κινείται όμως μέσα στο πνεύμα
της εποχής, όπου η ηθικολογία τείνει να πλημμυρίσει τα πάντα. Σύμφωνα με τον
Γάλλο φιλόσοφο, «η επιστροφή της ηθικής» που ζούμε σήμερα είναι σημάδι της
μεγάλης πολιτικής κρίσης που περνάμε. Όχι διότι η πολιτική δεν χρειάζεται την
ηθική. Επίσης, όταν η αγορά και το χρήμα καθίστανται αναμφισβήτητοι
βασιλιάδες, ισχυροποιείται η απαίτηση της κοινωνίας για ηθικούς «φραγμούς».
Αλλά «έργο» της ηθικής είναι το καλό και το κακό, της πολιτικής το δίκαιο και
το άδικο. H ηθική αφορά τα άτομα, η πολιτική τους θεσμούς. H ηθική θέτει
σκοπούς, η πολιτική τα μέσα. Σήμερα όμως η πολιτική τείνει να μετατραπεί σε
σκέτη ηθικολογία. Φλυαρούμε για το καλό και το κακό, σωπαίνουμε όμως για το
δίκαιο και το άδικο. Ασχολούμαστε με τα άτομα και όχι με τους θεσμούς. Είμαστε
«γενναιόδωροι» στους σκοπούς και «μίζεροι» στα μέσα.

* Andre Comte-Sponville, Le capitalisme est-il moral?, Albin Michel.

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος