TPITH AΠOΨH Aλήθειες για την Tουρκία

H πρόσφατη έκθεση της Επιτροπής για την ένταξη της Τουρκίας στην Ένωση και η
αναμενόμενη οριοθέτηση της έναρξης διαπραγματεύσεων από το Συμβούλιο συνιστούν
όχι μόνο μείζονες και περίπλοκες εξελίξεις, αλλά και μία σπάνια ευκαιρία
αυτογνωσίας για την Ευρώπη. Αν δεν πούμε τα πράγματα από τώρα με το όνομά
τους, αν δεν συζητηθούν σε βάθος οι θεσμικές, πολιτικές και πολιτιστικές
προκλήσεις που γεννά η μελλοντική ένταξη της Τουρκίας, τότε η υπόθεση
κινδυνεύει να γίνει κάτι σαν ένα γενικευμένο ασφαλιστικό: μια βραδυφλεγής
βόμβα, που όσο η εξουδετέρωσή της αναβάλλεται τόσο πιθανότερο γίνεται να
εκραγεί την κρίσιμη ώρα.

H μέχρι στιγμής στάση της Ένωσης αποδίδεται καλύτερα μέσα από μια ιστορία που
κυκλοφορεί ευρέως στη γειτονική χώρα. Βρισκόμαστε στο 2028, η Τουρκία
περιμένει την ένταξή της μαζί με το Λίχτενσταϊν και τα Νησιά Φερόες και η
Ευρώπη αποφασίζει να συνδέσει την απόφασή της με την απάντηση ενός ερωτήματος
από κάθε υποψήφιο. Το Λίχτενστάϊν ερωτάται για την ημερομηνία ρίψης της πρώτης
ατομικής βόμβας, τα Νησιά Φερόες για τον τόπο και η Τουρκία για τα ονόματα των
θυμάτων κατά αλφαβητική σειρά. Μέσα από τον αυτοσαρκασμό ξεπροβάλλει η
πραγματικότητα: η διαδικασία για την Τουρκία όχι μόνο είναι και θα είναι
εντελώς διαφορετική από κάθε ιστορικό προηγούμενο, αλλά και θα συνοδεύεται, σε
κάθε στάδιό της, από τη δυνατότητα μονομερούς αλλαγής και αναίρεσης. Αυτό
δείχνουν οι διατυπώσεις της απόφασης, οι ειδικοί όροι, εγγυήσεις, ασφαλιστικές
δικλίδες, παρεκκλίνουσες διαδικασίες και διαρκείς έλεγχοι που τέθηκαν, καθώς
και οι φανερές και οι κρυφές αντιδράσεις όλων των αρχηγών κρατών. Για πρώτη
φορά στην Ιστορία της Ένωσης μία χώρα παίρνει πράσινο φως όχι για να ενταχθεί,
αλλά για να προσπαθήσει να πείσει ότι μπορεί να ενταχθεί.

Το δεύτερο δεδομένο δεν είναι όσο φαίνεται αντιθετικό με το πρώτο. Παρά τα
προβλήματα και τις επιφυλάξεις της, η Ένωση γνωρίζει ότι δεν διαθέτει άλλη
ρεαλιστική επιλογή από το να ευνοήσει, να παροτρύνει και να προωθήσει την
ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας. H πραγματικότητα της συμμετοχής, που έχει
γίνει αποδεκτή από το 1963, και η αναγκαιότητα της στρατηγικής ενσωμάτωσης,
που κατέστη αδήριτη μετά την 11η Σεπτεμβρίου, εξαφανίζουν κάθε σκέψη ότι θα
ήταν πιο συμφέρουσα για την ασφάλεια και την ενότητα της Ευρώπης μία Τουρκία
εκτός κοινοτικών μηχανισμών και ελέγχων. Παράλληλα, είναι βέβαιο ότι ο
εκσυγχρονισμός (με κεμαλικούς, έστω, όρους) της χώρας περνά κυρίως, αν όχι
αποκλειστικά, μέσα από τον εξευρωπαϊσμό της και άρα το τίμημα μιας άλλης
πορείας δεν εξισορροπείται από κανένα γεωγραφικό, δημογραφικό, πολιτισμικό ή
οικονομικό αντεπιχείρημα. Προοπτική όμως – εδώ είναι ο κόμπος – δεν σημαίνει
απαραίτητα και κατάληξη της ένταξης. Για πρώτη φορά στην Ιστορία της Ευρώπης
ένας μοχλός είναι πιο σημαντικός από το αποτέλεσμά του.

Δεν πρέπει, τέλος, να παραβλέπεται ότι η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη δεν είναι
σήμερα και ουδέποτε πρόκειται να καταστεί συνολικά ευνοϊκή προς την τουρκική
ένταξη. Για την όποια τελική απόφαση, συνεπώς, οι ηγέτες της Ένωσης θα πρέπει
να εξηγήσουν αλλά και να αντισταθούν στους λαούς τους. Είναι αυτό δυνατό σε
μία Ευρώπη τόσο ανομοιογενή και πολιτικά τόσο λίγο συνειδητοποιημένη; Θα
μπορέσουν να καμφθούν οι φοβίες, οι προκαταλήψεις και οι πραγματικές
δυσκολίες, προκειμένου να επιχειρηθεί μια υπέρβαση, που αποτελεί περισσότερο
στοίχημα του πολιτισμού παρά της υλικής ευημερίας της Ευρώπης; Ο χρόνος
πάντως, έτσι όπως άρχισε ήδη να λειτουργεί, είναι κάθε άλλο παρά σύμμαχος.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου.