TPITH AΠOΨH Aυτοκίνητο και τηλεόραση

Οι Έλληνες, και όχι μόνον, έχουμε μια σχέση έλξης – απώθησης με δύο προϊόντα
του σύγχρονου πολιτισμού: το αυτοκίνητο και την τηλεόραση. Παραπονούμαστε και
για τα δύο και παράλληλα τα χρησιμοποιούμε πολύ περισσότερο από άλλα. Για
παράδειγμα, την ευρωπαϊκή εβδομάδα των πόλεων χωρίς αυτοκίνητα, την Τετάρτη 29
Σεπτεμβρίου οι συγκοινωνίες ήταν δωρεάν, αλλά το μποτιλιάρισμα έφθασε στα ύψη.
Παράλληλα, στην τηλεόραση μέσα σε μία δεκαετία παρά τις κριτικές μας αυξήσαμε
τη μέση ημερήσια τηλεθέαση κατά περίπου μία ώρα, που είναι και από τις
υψηλότερες στον κόσμο.

Αν το αυτοκίνητο μετέτρεψε τη ρυμοτομία των πόλεών μας, τον σχεδιασμό των
κατοικιών μας, τον τρόπο συνήθειας των αγορών μας, τις μετακινήσεις μας, η
τηλεόραση έχει επηρεάσει την ψυχαγωγία και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το
σύγχρονο πολιτισμό. Αν το αυτοκίνητο θεωρήθηκε υπεύθυνο για τη δεύτερη
βιομηχανική επανάσταση, η τηλεόραση αποτέλεσε το όχημα της ψηφιακής
επανάστασης και της προβολής της μαζικής κατανάλωσης.

Συνδέονται όμως και με ποιο τρόπο τα δύο αυτά τεχνολογικά επιτεύγματα; Σε ποιο
βαθμό θα μπορούσε η τηλεόραση να συνδεθεί περισσότερο με το αυτοκίνητο και
λιγότερο με τα άλλα μέσα επικοινωνίας; Όπως έχουν επισημάνει πολλοί μελετητές,
η τηλεόραση διαδόθηκε τόσο πολύ διότι ακολούθησε τα χνάρια και παράλληλα
διεύρυνε τα χαρακτηριστικά ενός τρόπου ζωής που είχαν συνδεθεί με την ανάπτυξη
του αυτοκινήτου και ιδιαίτερα στη διάσταση που το τελευταίο έδινε με την
κίνηση και την ταχύτητα.

Πράγματι, τόσο το αυτοκίνητο όσο και η τηλεόραση λειτουργούν μέσα σε ένα
κοινωνικό πλαίσιο που φαινομενικά εξαίρει την ατομικότητα, την κίνηση και την
ταχύτητα. Το αυτοκίνητο και η τηλεόραση λειτουργούν ως υποβοηθητικοί
παράγοντες των λειτουργιών της κοινωνικής ολοκλήρωσης, διότι αμφισβητούν κατά
κάποιον τρόπο τα χωρικά όρια που εγκλωβίζουν το άτομο. Αποτελούν συνδετικούς
κρίκους που «γεφυρώνουν» τις συνήθειες ζωής ανάμεσα σε διάφορες πληθυσμιακές
ομάδες.

Στη θεωρία, οι οδηγοί αποτελούν μια κοινότητα ίσων ατόμων, με ίσα δικαιώματα
και ίση δύναμη απόφασης «πάνω στην άσφαλτο». Ανάλογα στην τηλεόραση, ο
τηλεθεατής βρίσκεται ενώπιον του ιδίου μεταδιδόμενου προγράμματος, έχοντας ίση
δυνατότητα απόφασης να το παρακολουθήσει ή όχι.

Το αυτοκίνητο υλοποιεί την ατομικότητα στην κίνηση, η οποία το καθιστά όχημα
προβολής, έκθεσης, αυτο-προσδιορισμού και πλούτου, στοιχεία που το σύγχρονο
σύστημα θέλει να μας δίνει την εντύπωση ότι μας παρέχει. Όταν κάποιος αγοράζει
ένα αυτοκίνητο, αποκτά μια σειρά δυνατοτήτων. Δυνατότητα μετακίνησης σε
αποστάσεις μακρύτερες από ό,τι μπορούσε, μεγαλύτερη ταχύτητα, επιλογή
διαδρομής, πρόσβαση σε απόμακρες περιοχές. Ατομική μετακίνηση σημαίνει επίσης
τη δυνατότητα αγοράς του δικού μου αυτοκινήτου, τη δυνατότητα να βάλω όση
βενζίνη θέλω στο ρεζερβουάρ, τη δυνατότητα να προσδιορίζω την ταχύτητα των
τροχών του οχήματος, την επιλογή των συνεπιβατών μου.

Κάτι ανάλογο ισχύει με την ιστορία της τηλεόρασης. Κατά παράδοξο τρόπο, η
τηλεόραση δεν φαίνεται να συνδέεται τόσο με τον κινηματογράφο όσο με το
αυτοκίνητο. Το πολιτιστικό πλαίσιο της ατομικότητας που συνδέθηκε με την
ανάπτυξη του αυτοκινήτου μεταφέρθηκε και στις περιοχές της τηλεοπτικής
επικοινωνίας. H τηλεόραση συμβάλλει επίσης στην ατομικότητα και απομακρύνει
αυτό που σηματοδοτούσε ο κινηματογράφος, δηλαδή τη θέαση σε δημόσιο χώρο.
Αντίθετα, τόσο το αυτοκίνητο όσο και η τηλεόραση σηματοδοτούν την ατομική
κατανάλωση στη δημόσια σφαίρα.

Αν η οδήγηση του αυτοκινήτου σημαίνει ατομική χρήση σε δημόσιο οδικό δίκτυο, η
χρήση τηλεόρασης είναι κάτι ανάλογο. Το αυτοκίνητο μπορεί να εξισωθεί με το
σαλόνι, το οποίο συνήθως χρησιμοποιεί η οικογένεια με τους φίλους ή άτομα της
επιλογής της για να παρακολουθήσει τα τηλεοπτικά προγράμματα, τα δημόσια οδικά
δίκτυα με τις δημόσιες ερτζιανές συχνότητες, το τηλεκοντρόλ με το τιμόνι. Και
στις δύο περιπτώσεις, θεωρητικά έχουμε τη δυνατότητα της επιλογής (επιλογή
προγραμμάτων, ταχύτητας τροχών, τηλεοπτική ή οδηγητική συμπεριφορά),
λειτουργούμε ατομικά και παράλληλα πρέπει να εφαρμόσουμε πιστά τους κώδικές
τους. Με άλλα λόγια, κατά τη χρήση των δύο μέσων μάς δίδεται η εντύπωση της
ελευθερίας κινήσεων και επιλογών, οι οποίες όμως σε τελική ανάλυση είναι
προκαθορισμένες.

H τηλεόραση επαγγέλλεται ένα «παράθυρο στον κόσμο», του οποίου οι εικόνες
προβάλλουν καταναλωτικά πρότυπα που συνήθως αποτελούν υποσχέσεις, χωρίς
υλοποίηση, αλλά συμβάλλουν κατά μεγάλο βαθμό στην τυποποίηση των προσδοκιών
μας. Στην πράξη, η τηλεόραση ακολουθεί τον «πολιτισμό» του αυτοκινήτου. Στην
ιστορία του αυτοκινήτου, η εμφάνιση της Φορντ και της Βολσκβάγκεν προσέδωσαν
στο αυτοκίνητο τα εγγενή στοιχεία της μαζικής κατανάλωσης, δηλαδή τυποποίηση
και ομοιομορφία, τα οποία «παραδόξως» έχουν καταστεί βασικά συστατικά στοιχεία
της τηλεόρασης.

Ο Στ. Παπαθανασόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.