Διαστάσεις Tο μαντίλι της ινφάντας

Ο όρος «πρωτοπορία», δηλαδή εμπροσθοφυλακή, ξεκίνησε από το στρατιωτικό
πεδίο.Και ο Εβραίος έμπορος για τον οποίο θα μιλήσουμε δεν θέλει να
χρησιμοποιείται αυτός ο όρος στην τέχνη, επειδή τον ίδιο τον έχουν πυροβολήσει
τρεις φορές.

Μανουέλ Βελάθκεθ. «H ινφάντα Μαργαρίτα της Αυστρίας» (1660)

Την πρώτη φορά γλίτωσε επειδή λιποθύμησε από τον τρόμο του ένα δευτερόλεπτο
προτού οι εκτελεστές πατήσουν τη σκανδάλη. Τα ρωσικά στρατεύματα πλησίαζαν στο
στρατόπεδο του Άουσβιτς και οι ναζί είχαν αποφασίσει να εκτελέσουν μαζικά τους
κρατουμένους ώστε να αδειάσουν οι χώροι. Εκείνος έπεσε στο χαντάκι κάτω από
ένα σωρό πτωμάτων. Όταν νύχτωσε, έκανε χώρο μέσα από τα πτώματα και κατάφερε
να βγει στην επιφάνεια, όπου ανακατεύτηκε με τους άλλους κατάδικους. Ήταν 15
ετών, είχε αδυνατίσει πολύ και το έργο του δεν ήταν τόσο δύσκολο. Αλλά ήταν
άτυχος: στην επόμενη ομάδα που διάλεξαν οι ναζί και έστησαν στον τοίχο, ήταν
και πάλι μέσα.

Αυτή τη φορά αξιοποίησε την πείρα του. Όπως ο δρομέας που ξεκινά ένα δέκατο
του δευτερολέπτου προτού ο αφέτης πατήσει τη σκανδάλη, με αποτέλεσμα να
ακυρωθεί η κούρσα, έτσι κι εκείνος άρχισε να πέφτει στο έδαφος ένα δέκατο, ένα
εκατοστό του δευτερολέπτου προτού τον βρει η σφαίρα. H διαφορά ήταν ότι αυτή
τη φορά ο αρχηγός του αποσπάσματος θεώρησε πως η εκτέλεση είχε ολοκληρωθεί
κανονικά και δεν την επανέλαβε. Πεσμένος ξανά ανάμεσα στα πτώματα, θυμήθηκε τη
συμβουλή που του είχε δώσει ο πατέρας του, ο οποίος ήταν έμπορος τέχνης στο
Βερολίνο και είχε θανατωθεί στον θάλαμο αερίων στο ίδιο αυτό στρατόπεδο, μαζί
με όλη την οικογένειά του. Στις στιγμές της μεγαλύτερης απελπισίας σου, του
είχε πει, θα συγκεντρώνεις το μυαλό σου σε μια ωραία μελωδία ή έναν όμορφο
πίνακα. Έτσι, την ώρα εκείνη της έσχατης απελπισίας, το μυαλό του 15χρονου
κρατουμένου πήγε στο μαντίλι που κρατά η ινφάντα Μαργαρίτα στον περίφημο
πίνακα του Βελάθκεθ. Και ήταν σίγουρος ότι το φως που εκπέμπει αυτή η εικόνα
θα τον καθοδηγούσε ανάμεσα από τους νεκρούς.

Όταν τον έστησαν για τρίτη φορά στον τοίχο, ήταν πλέον ειδικός. Όχι μόνο στο
να λιποθυμά ένα δέκατο του δευτερολέπτου νωρίτερα, αλλά και στο να
συγκεντρώνεται στους φωτεινούς πίνακες του Βελάθκεθ για να παίρνει κουράγιο.
Το παιδί εκείνο – γράφει ο Μανουέλ Βιθέντ στην Ελ Παΐς – είναι σήμερα ένας
διάσημος έμπορος τέχνης, με γκαλερί στο Βερολίνο. Αλλά αρνείται να ονομάσει
πρωτοπορία, έναν όρο πολεμικό με φασιστική απόχρωση, οποιαδήποτε δραστηριότητα
έχει σχέση με την ομορφιά. Κατά την άποψή του, δεν υπάρχει τίποτα πιο
επαναστατικό στη μοντέρνα τέχνη από τη λάμψη του μαντιλιού που κρατά η ινφάντα
Μαργαρίτα, σ’ εκείνον τον πίνακα του Βελάθκεθ. Μια λάμψη που φέγγει την έξοδο
από ένα χαντάκι μέσα από ένα σωρό πτωμάτων, κάθε τάξης και κάθε ηλικίας.