«Eπιδημία» βανδαλισμών τέχνης

Μετά την αρπαγή των είκοσι δύο κάδρων με τις φωτογραφίες από τον σταυροειδή κτιστό οίκο του Άγγελου Σκούρτη στο Άλσος του Θησείου, οι άγνωστοι ζωγράφισαν τους τοίχους με σπρέι επιχειρώντας τη δική τους αυθαίρετη εικαστική παρέμβαση

Στην Αθήνα των Ολυμπιακών Αγώνων, με τα πρωτοφανή μέτρα ασφαλείας και
αστυνόμευσης, είκοσι μεγάλα έργα σύγχρονης τέχνης που ήταν στημένα σε
πολυσύχναστους δρόμους, πλατείες και άλση του Δήμου Αθηναίων καταστράφηκαν,
εκλάπησαν και έγιναν στόχος ποικίλων επιθέσεων και βανδαλισμών χωρίς να
συλληφθεί κανένας δράστης. Τα έργα είναι ασφαλισμένα κατά σεισμού, πυρκαγιάς
και καταποντισμού, αλλά οι καλλιτέχνες δεν θα αποζημιωθούν για τα θύματα της
πρώτης μεγάλης κλίμακας εξόδου 85 έργων σύγχρονης τέχνης στον δημόσιο χώρο,
στο πλαίσιο του προγράμματος «Αθήνα by art», το οποίο γνώρισε μεγάλη επιτυχία,
αλλά προκάλεσε πρωτόγονες αντιδράσεις.

Από τα πρώτα θύματα ήταν το δάσος από μεταλλικά δένδρα του Γιώργου Γυπαράκη,
το οποίο εγκαταστάθηκε καταμεσής στην Πλατεία Μοναστηρακίου για να προσφέρει
νέφωση και δροσιά, αλλάζοντας το μικροκλίμα της πλατείας. Άντεξε μόλις δώδεκα
ημέρες. Οι χιλιάδες περαστικοί λίγο λίγο έκοψαν τα κλαδιά και εξαφάνισαν τα
δένδρα.

Από τα έργα της Λήδας Παπακωνσταντίνου, καρέκλες από μεταλλικά πλεγμένα κλαδιά
με στερεωμένα κιάλια είναι σπαρμένες στον χώρο του άλσους μπροστά στο Ηρώδειο.
Τα κιάλια άρχισαν ένα ένα να εξαφανίζονται και μαζί μ’ αυτά και η δυνατότητα
να δεις κάπου μακριά γραμμένες με χρυσά γράμματα τις λέξεις όνειρο – βλέμμα.

Πιο κάτω, στο Άλσος του Θησείου, ο Άγγελος Σκούρτης έχτισε ένα σπιτάκι από
τούβλα σε σχήμα σταυρού και εγκατέστησε μέσα είκοσι δύο ασπρόμαυρες μεγάλες
φωτογραφίες παιδιών που φορούν μια χαρτοσακούλα μάσκα στο κεφάλι. Από τις
φωτογραφίες δεν έμεινε καμία. Οι τοίχοι του οίκου βάφτηκαν με σπρέι και το
έδαφος γέμισε ακαθαρσίες.

«Θεωρώ ότι το πείραμα αυτό είχε φοβερή επιτυχία γιατί άρχισε ο κόσμος να
εξοικειώνεται», υπογραμμίζει ο καλλιτέχνης Άγγελος Σκούρτης. «Το πείραμα είναι
πολύτιμο και για τους καλλιτέχνες, αφού απέδειξε ότι οι πιο πολλοί από εμάς
δεν έχουμε την εμπειρία να δουλεύουμε έργα για τον ελεύθερο, δημόσιο,
κοινωνικό χώρο. Ανεξάρτητα αν το έργο βανδαλίστηκε και εκλάπη, εύχομαι αυτή η
έκθεση να γίνει θεσμός που θα αποτελεί ένα μάθημα εξοικείωσης και του κοινού
και των ίδιων των καλλιτεχνών κάθε δύο χρόνια».

Πιστεύετε ότι για τη συμπεριφορά του κοινού φταίει ο εφήμερος χαρακτήρας
των έργων;

«Ακόμα και το άγαλμα του Μοσχοφόρου από την Ακρόπολη να αφήναμε αφύλακτο την
ίδια τύχη θα είχε. Το θέμα δεν είναι ο χαρακτήρας του έργου. Ενώ τα μέτρα
ασφαλείας δούλεψαν αποτελεσματικά σε όλη την Αθήνα, η αστυνομία του δήμου δεν
ήταν ενημερωμένη».

Από το Άλσος του Θησείου από ένα έργο με θέμα τη σχέση τέχνης και φύσης
άγνωστοι έκλεψαν το DVD του Αντώνη Κέλη, όπως έκαναν φτερά από διάφορα σημεία
της Αθήνας δεκάδες λεπτά περισκόπια που είχε εγκαταστήσει η Δανάη Στράτου.

Κατεστραμμένο βρήκε το ξύλινο κάθισμα και τον κύβο με την οθόνη ο Κώστας
Βελώνης στο Θησείο, ενώ ο Ιάσων Μολφέσης απέσυρε τελικά το έργο του
«Χαρταετός» γιατί συνέχεια το γκρέμιζαν και η Φωτεινή Καρυωτάκη βαρέθηκε να
βάζουν σημάδι με μπουκάλια της βότκας τη μεγάλη κόκκινη φωτεινή σφαίρα που
είχε αναρτήσει στο Μοναστηράκι και να τη σπάζουν.

Φτερά έκαναν από την Πλατεία Καπνικαρέας μια δερμάτινη ανθρωπόμορφη μορφή
ύψους 2 μ. της Μαρίας Λοϊζίδου, ενώ στον Εθνικό Κήπο ο κόσμος έβγαλε, πήρε και
έσπασε τα συρτάρια των επίπλων-κατασκευών από το έργο του Νίκου Χαραλαμπίδη
«Κοινωνική Γυμναστική». «Δρόμο πήραν» και τρία ανθρωπάκια του Αλέξη Αβλάμη και
πάει λέγοντας με τις εγκαταστάσεις του Ανδρέα Αγγελιδάκη και της Ελένης
Κωστίκα, του Μπάμπη Βενετόπουλου, του Δημήτρη Χαρίτου, του Γιώργου Τσακίρη,
της Μαρίας Χρηστέα. Τελικά, πέντε έργα χάθηκαν ή αποσύρθηκαν.

«Είναι ένα πρόβλημα που μας ξεπερνά όλους», λέει η ιστορικός της Τέχνης κυρία
Έφη Στρούζα, πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών, η οποία είχε την γενική
ευθύνη της διοργάνωσης μαζί με τον Δήμο Αθηναίων. «Οι ασφαλιστικές εταιρείες
δεν αναλαμβάνουν την ασφάλιση έργων σε ανοικτούς αφύλακτους χώρους, ενώ η
οργανωμένη φύλαξη συνεπάγεται τεράστια δαπάνη και δεν ήταν δυνατόν ένας
δημόσιος οργανισμός όπως ο Δήμος Αθηναίων να χρησιμοποιήσει ιδιωτικές δυνάμεις
φύλαξης ώστε να μειωθούν και να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι για τα έργα από
κακόβουλες πράξεις, βανδαλισμούς και κλοπές.

Έτσι ο Δήμος Αθηναίων ειδοποίησε τους καλλιτέχνες ότι η ευθύνη της φύλαξης
ανήκει στους ίδιους και πως οι χώροι θα φυλάσσονται με τη Δημοτική και την
κρατική Αστυνομία, οι οποίες δεν μπόρεσαν να κάνουν τίποτα. Φταίει ο δαίμων
του Δημοσίου και η αδυναμία του συντονισμού διαφόρων υπηρεσιών».

«Αντίθετα», συνεχίζει η κ. Στρούζα, «ο Οργανισμός Αθήνα 2004, που είναι ένας
δημόσιος οργανισμός ιδιωτικού δικαίου, είχε τη δυνατότητα να βάλει ιδιωτικούς
φρουρούς αλλά και εθελοντές στις εκθέσεις και δεν αντιμετώπισε τέτοια
προβλήματα».

Κόψανε το ρεύμα

Μια ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί το άγαλμα που έστησε σε υψηλό βάθρο στο
τρίγωνο Πικιώνη ο Δημήτρης Αληθεινός, ύστερα από έγκριση του Κεντρικού
Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Όταν το γλυπτό το οποίο περιστρεφόταν πάνω σε μια
υψηλή βάση ενόχλησε κάποιους ελήφθη η απόφαση να μετακινηθεί σε άλλη θέση,
αλλά δεν εκτελέσθηκε. Απλώς κάποιος φρόντιζε να κόβεται το ρεύμα και να
καίγεται η ασφάλεια και τελικά να κοπεί το καλώδιο παροχής ρεύματος και το
έργο να παραμείνει στη θέση του ακίνητο. Άραγε το να μη λειτουργήσει το έργο
αποτελεί μια νέα μορφή λογοκρισίας; Αδύνατον να αποδειχθεί, αφού οι δράστες
δεν εμφανίστηκαν και τυπικά η απόφαση έμεινε ανεκτέλεστη.

«H έκθεση γίνεται αρένα βίας»

Δεν έμεινε ούτε ένα από τα μεταλλικά δένδρα του Γιώργου Γυπαράκη που είχαν σκοπό να δημιουργήσουν μια όαση δροσιάς στην πολυσύχναστη Πλατεία Μοναστηρακίου αλλάζοντας το μικροκλίμα και ουδείς φύλακας είδε κανέναν από τους δράστες της καταστροφής

Πώς εξηγείται η αντίδραση του κόσμου; Από πού προέρχεται αυτή η έκρηξη
βίας;

«Ας επισημάνουμε ότι η Αθήνα δεν είχε καμιά εμπειρία με το θέμα της
γλυπτικής και με τη διάχυση της σύγχρονης τέχνης στο καθημερινό περιβάλλον»,
λέει η κριτικός τέχνης Έφη Στρούζα. «Επιπλέον έχουμε να κάνουμε με μια έκθεση
με πολλά έργα εφήμερα, που δεν είχαν σχεδιασθεί για ν’ αντέξουν. Πολλά από τα
έργα αυτής της έκθεσης σπάνε τους κώδικες που μπορεί να αναγνωρίσει κάποιος ως
μορφή τέχνης προσιτή και μπορεί αυτό να ενόχλησε μια μικρή μερίδα ανθρώπων.

Αυτή η αντίδραση που μεταμόρφωσε μια έκθεση σε αρένα βίας και σύγκρουσης
είναι δείγμα και σύμπτωμα ενός πολιτισμού που δεν έχει καμία σχέση με τον
δημόσιο χώρο. Ανάλογη ήταν και η κοινωνικώς απαράδεκτη συμπεριφορά μιας μικρής
μερίδας κόσμου και η υποδοχή της τέχνης που είναι κάτι πρωτόγνωρο στο
καθημερινό περιβάλλον.

Το χρήσιμο είναι ότι μ’ αυτή την έκθεση πρόβαλαν τα προβλήματα, την έλλειψη
διοικητικού πλαισίου, για την κάλυψη της φύλαξης, ώστε να αρχίσουν να
προβληματίζονται οι αρμόδιοι που θα ήθελαν να συνεχισθούν τέτοιες πρωτοβουλίες.