BANA ΞENOΥ «H τέχνη έπαψε να είναι ιερή»

«Έχει σημασία να κατανοήσουμε τι συνέβη από τότε που η τέχνη έπαυσε να είναι ιερή. Δεν μπορεί να μιλάμε σήμερα για περιβαλλοντική ευαισθησία και να μην καταλαβαίνουμε και να αδιαφορούμε για το πού πατάμε, ποια είναι τα θεμέλια της πολιτιστικής μνήμης, οι αφανέρωτες πηγές της», λέει η Βάνα Ξένου

Με τα Μυστήρια της Ελευσίνας ασχολήθηκαν πολλοί: θεωρητικοί, αρχαίοι
συγγραφείς, πατέρες της Εκκλησίας, φιλόσοφοι, ανθρωπολόγοι, αρχαιολόγοι, χωρίς
να αποκρυπτογραφήσουν το μυστικό τους νόημα. Μια εικαστική καλλιτέχνις, η Βάνα
Ξένου, έπειτα από δεκατέσσερα χρόνια μελέτης και δημιουργίας, πιστεύει ότι
βρήκε το κλειδί τους μέσα από την τέχνη και το παρουσιάζει στον χώρο ενός
παλιού εργοστασίου, στην ίδια την Ελευσίνα, μέσα από την έκθεση «Ελευσίς –
Πέρασμα».

Στην τέχνη, όπως και στα αρχαία Ελευσίνια Μυστήρια, υπάρχουν πράγματα που δεν
λέγονται, δεν εκφράζονται, αλλά που φανερώνονται μέσα από πλήθος τελετές και
δρώμενα που είχαν να κάνουν με τη μάνα γη, τη Δήμητρα, την απαγωγή της
μονάκριβης κόρης της Περσεφόνης – ο σπόρος βλαστάνει από τον θεό του Κάτω
Κόσμου και τον γάμο της με τον Άδη – Πλούτωνα, την εξαφάνιση της κόρης από τη
γη, την απελπισμένη αναζήτησή της από τη Δήμητρα και την επιστροφή της στη
μητέρα, που είχε κλεισθεί σ’ ένα σκοτεινό οίκο στην ιερή γη της Ελευσίνας και
απειλούσε τον κόσμο με καταστροφή. Όταν η Δήμητρα ξαναβρήκε την κόρη της,
δίδαξε στους ανθρώπους την καλλιέργεια των δημητριακών και τα μυστήρια που
οδηγούσαν τις ψυχές των μυστών στα Ηλύσια Πεδία, τον προχριστιανικό παράδεισο.

Ο μύθος λέγεται ότι συμβολίζει τον ετήσιο κύκλο της βλάστησης. Στο
τελικό στάδιο της γιορτής, την εποπτεία, την τελική τελετή, οι ιερείς τους
έδειχναν κάτι απλό που τους γέμιζε συναισθήματα ευδαιμονίας, τα στάχυα, ενώ
υπήρχαν πολύ αυστηρές εντολές να μην αποκαλύψουν τίποτα.

Άραγε γιατί; «H ερμηνεία είναι το θαύμα. Το πέρασμα του ανθρώπου στη νέα ζωή.
Αυτό πρέπει να φυλάσσεται. Χρειάζεται να προστατευθεί για να γίνει. Για να
εκφρασθεί το ανείπωτο πρέπει να δειχθεί», λέει η Βάνα Ξένου. «Αυτό μπορεί να
είναι η αγωνία του καλλιτέχνη να εκφράσει κάτι, να δείξει με το έργο του, να
παρουσιάσει αυτό που δεν μπορεί να δειχθεί αλλιώς. Το μυστήριο είναι η
μετάλλαξη, η υπέρβαση των ορίων, η αναδημιουργία του κόσμου.

Το κλειδί έχει χαθεί, έχει επέλθει η ρήξη του ανθρώπου με τον κόσμο και έχουμε
ανάγκη από έναν συμβολισμό, έναν ενορατικό τρόπο να συναντήσουμε την
πραγματικότητα. Ο κόσμος αποξενώνεται. H ολότητα του κόσμου διερράγη.
Αποσπάσαμε από τον Παρθενώνα τους θεούς και τους κάναμε αγάλματα σε μουσεία,
όπου αργότερα ο Μαρσέλ Ντισάμπ πήρε ένα χρηστικό αντικείμενο και το εξέθεσε».

Ποιο είναι το κλειδί των μυστηρίων;

«Είναι η αναγέννηση, η πνευματική, προς το άπειρο το πολλαπλό, το πλήθος των
μορφών, το απέραντο, που ξεκινά από τον συμβολικό θάνατο του ενός σπόρου του
σταριού και ανοίγεται προς την μεγαλύτερη ελευθερία και μια ατελείωτη σειρά
γεννήσεων. H γνώση και η ύπαρξη συγχωνεύονται σε μια έννοια που απαλλάσσει από
τον φόβο της ζωής και τον φόβο του θανάτου. H μοίρα είναι υπερατομική».

Τέσσερα χρόνια μετά την πρώτη παρουσίαση που έγινε στο Παρίσι, στην εκκλησία
Σαλπετριέρ, η «Ελευσίς – Πέρασμα» της Βάνας Ξένου παρουσιάζεται στην παραλία
της Ελευσίνας προς την πλευρά της Χαλυβουργικής, στο πλαίσιο των Αισχυλείων
που οργανώνει ο Δήμος της πόλης, στα κτίρια του εργοστασίου Κρόνος, για πρώτη
φορά στην πλήρη ολοκληρωμένη μορφή της σε τέσσερις διαφορετικές ενότητες που
φιλοξενούνται στους υποβλητικούς χώρους του παλιού εργοστασίου.

Το Πέρασμα της Περσεφόνης

Στην αυλή ενός παλιού εργοστασίου, στην Ελευσίνα, ένα τεράστιο χυτευμένο
ορειχάλκινο γλυπτό της Βάνας Ξένου ύψους 10,5 μ. με τίτλο «Ο άξονας του
κόσμου», μοιάζει με καμινάδα – δέντρο της ζωής που καταλήγει σ’ ένα ανοιχτό
λουλούδι, συμβολίζει το πέρασμα από τον θάνατο στην αναγέννηση. Στην πρώτη
ενότητα το μεγαλύτερο άγαλμα είναι η κόρη του σταριού, η Περσεφόνη, στη
δεύτερη με τίτλο «Οι θεές της γης», δεκατρία γλυπτά επιχρωματισμένου γύψου
στέκουν πάνω σε μια ενιαία βάση – τραπέζι – θυσιαστήριο. Στην τρίτη
πρωταγωνιστεί το γλυπτό της Γαίας, που συμβολίζεται με μια σφαίρα απ’ όπου
αναδύεται μια ανθρώπινη μορφή μαζί με ακουαρέλες. Στην τέταρτη, την τιτανική,
έχουμε τεράστιες ακουαρέλες που αναφέρονται στους γάμους του Ουρανού και της
Γης, τον Έρωτα, που πληγώνει με τα βέλη, όπως η Γη πληγώνεται με το άροτρο, τα
αντίθετα, και την αρμονία που επικρατεί από την ένωσή τους, ενώ σε μια
τελευταία ενότητα, το «Πέρασμα» της Περσεφόνης, τα συμβολικά γλυπτά
εγκαταλείπονται και τη θέση τους παίρνει το εκμαγείο του σώματος της ίδιας της
καλλιτέχνιδος. Κόρη και σύζυγος, κυρίαρχος στη μοίρα της, που σημαίνει θάνατο
στην ολοκλήρωση του ατόμου, αλλά και μέσω αυτής κυριαρχία στον θάνατο.

INFO

Βάνα Ξένου, «Ελευσίς – Πέρασμα», στο εργοστάσιο Κρόνος (τέρμα Ωκεανίδων,
παραλία Ελευσίνας), 16 Σεπτεμβρίου – 17 Οκτωβρίου, καθημερινά 10.30 – 14.30
και 18.30 – 22.30.