Στα ίχνη της παράδοσης

Κώστας Βουτσάς, Γιώργος Κωνσταντίνου και Σωτήρης Μουστάκας ως τρεις τενόροι στην επιθεώρηση «Έχει αγώνα αύριο… τα χρέη από μεθαύριο»

Γράφω τώρα, την εποχή που οι παλαιότεροι ονόμαζαν μικρό καλοκαιράκι, που ακόμη
υπάρχει λίγος καιρός οι Αθηναίοι να ξαναβρούν τα παλιά τους, οικογενειακά
καταφύγια θεάματος. Είναι κοινός τόπος να πω ότι η Αθηναϊκή Επιθεώρηση είναι
το κατ’ εξοχήν πολιτικό μας θέατρο. Θέατρο-ντοκουμέντο μιας εποχής αφού,
ανεξάρτητα από την ποιότητα της γραφής, ένα νούμερο είναι πολλαπλό τεκμήριο,
γλωσσικό, πολιτικό, κοινωνικό, ηθικό, αφού μέσα σε λίγες γραμμές ο συγγραφέας
καταγράφει το καίριο, το κύριο, το επίκαιρο, το εντυπωσιακό, τη μαρτυρία,
συχνά ακριβώς χρονολογημένα.

Έχω και άλλες φορές προτρέψει τους πανεπιστημιακούς μας γλωσσολόγους να
αναθέσουν στους μεταπτυχιακούς τους φοιτητές εργασίες για το λεξιλόγιο, τη
σύνταξη, το ιδιόλεκτο της νεολαίας, την αργκό, τους ξενισμούς, τους
νεοελληνισμούς, που περνούν στα κείμενα των επιθεωρήσεων. Αν ο Αριστοφάνης,
και στην Ελληνιστική εποχή και στο Βυζάντιο, θεωρήθηκε, εκτός των άλλων, ο
ποιητής που αποτυπώνει στα έργα του την τρέχουσα λαλιά της εποχής του, η
επιθεώρηση καταγράφει σχεδόν ημέρα με την ημέρα τη γλώσσα της καθημερινής
επικοινωνίας σε όλο το φάσμα της, στην αγορά και το εμπόριο, στα δικαστήρια,
στα γήπεδα, στο σχολείο, στο καφενείο, στα στέκια των πάσης φύσεως
διαφορετικών, στις εφημερίδες, στα λαϊκά έντυπα, στη διαφήμιση. Ήδη η
επιθεώρηση που μας απασχολεί, στον τίτλο της είναι ένα πολιτικό σχόλιο, αλλά
ταυτόχρονα το πρώτο μισό του παραπέμπει σε γνωστή διαφήμιση ποδοσφαιρικού
τζόγου: «Έχω αγώνα αύριο, τα χρέη από μεθαύριο».

Όσον αφορά το πολιτικό τεκμήριο που μας προσκομίζει – μελετώντας χρόνια μετά
τα νούμερα – ένα κείμενο είναι πολύτιμο διότι καταγράφει τα πολιτικά ήθη, τις
προσωπικότητες που πρωταγωνιστούν, τις αδυναμίες τους, τα λάθη και τις
παραλείψεις τους. Επίσης, διασώζει τις αντιπαλότητες, τις έριδες, τις
πολιτικές προδοσίες, τις μειοδοσίες, τις μετατοπίσεις σε άλλους κομματικούς
χώρους, τις απροσδόκητες προσχωρήσεις, τις συμμαχίες και τα αδιέξοδα.

Στον κοινωνικό τομέα η επιθεώρηση έκανε πάντοτε καίρια
μικροκοινωνιολογία, δηλαδή κατέγραφε τις κοινωνικές αλλαγές, τις ταξικές
διακρίσεις, τα ρατσιστικά φαινόμενα, τον σεξισμό, τα προβλήματα των
μειονοτήτων. Και όχι πάντα, κριτικά, θετικά. Αλλά αυτό είναι για την έρευνα
επίσης πολύτιμο, γιατί γνωρίζουμε συχνά, μέσα από την άγρια και χοντρή σάτιρα,
τη στάση και τις αντιρρήσεις του μεγάλου κοινού για τον επαρχιώτη, τον
ομοφυλόφιλο, τον Αθίγγανο, τον Αλβανό, τον Ελληνοαμερικάνο κτλ. Π.χ., στα
παλαιότερα νούμερα δεν έλειπαν οι ρακένδυτοι, πειναλέοι, σκελετωμένοι δημόσιοι
υπάλληλοι. Τώρα οι τύποι αυτοί έχουν εκλείψει. Παλαιότερα δεν έλειπαν νούμερα
με τους τρελογιατρούς, τώρα σπανίζουν, ίσως γιατί η καταφυγή στον ψυχίατρο δεν
είναι πλέον η εξαίρεση ούτε ο καταφεύγων ψυχασθενής.

Τα ηθικά τεκμήρια που μπορεί να αλιεύσει κανείς στα νούμερα της
επιθεώρησης αποδεικνύουν το μέτρο και τη στάθμη της λαϊκής ηθικότητας. Πότε η
επιθεώρηση κατακεραυνώνει τους καταχραστές, τους υποκριτές, τους επίορκους και
πότε, αν οι καιροί το προβάλλουν, θεωρεί τους παράνομους μάγκες και ιδιοφυείς!

Ό,τι όμως δεν μπορεί να συλλάβει η έρευνα, είναι η υποκριτική μαγεία των
μεγάλων μίμων της επιθεώρησης. Και όσο η εποχή των χαρισματικών φαίνεται να
χάνεται ανεπιστρεπτί, σπεύσατε να απολαύσετε τους τελευταίους και τους λίγους
νεώτερους που ακολουθούν, χωρίς, φοβάμαι, ελπίδα να ξαναχαρούμε εκείνες τις
μεγάλες προσωπικότητες που δεν τις χώραγε η σκηνή.

Τρία θηρία στη σκηνή

Στο «Άλσος» υπάρχουν τρία θηρία του είδους, από τα τελευταία που μας
κληροδότησε μια σπουδαία σχολή με βαθιές ρίζες και παρακλάδια. Ο Μουστάκας, ο
Βουτσάς και ο Κωνσταντίνου, και μόνο ότι υπάρχουν ως μονάδες και ως ομάδα στη
σκηνή, είναι θεατρικό λουτρό.

Πολλοί έξοχοι κωμικοί μας άνδρες έχουν παίξει τον ρόλο της Λυσιστράτης. Δείτε
τον Μουστάκα, ως κίνηση, ως νάζι, ως αυτοσχόλιο. Αυτό το τελευταίο είναι
κυρίως που μετράει, διότι αυτό το ιερό τέρας δεν περιορίζεται να μεταμφιεστεί,
έστω παρωδώντας τον ρόλο, τον σχολιάζει και συνάμα σχολιάζει τον εαυτό του,
κλείνει το μάτι στο κοινό και συνωμοτεί μαζί του, εναντίον ακόμη και του
οίστρου του.

Δείτε τον Γιώργο Κωνσταντίνου, ηθοποιό σκηνικά αγέλαστο, με μια από τις πιο
χαρισματικές δυσλεκτικές (προσοχή, όχι «δυσλεξικές») εκφορές του λόγου. Σ’
αυτό έχει κάτι από τον Τζέρι Λιούις και τον Άμποτ. Δείτε τον μαζί με τον
Μουστάκα σ’ ένα ανεπανάληπτο ντουέτο, όπου ο ένας είναι τυφλός και ο άλλος
κουφός.

Δείτε τον Βουτσά στον διαιτολόγο και μαζί με τον Ευριπιώτη, στον Image Maker.
H λιτότητα αυτού του θηρίου είναι παροιμιώδης. Περιορίζει την κίνηση σχεδόν
στο μηδέν, κι όμως είναι οιστρήλατος και πάντα συναισθηματικά γεμάτος. Έχει το
χάρισμα να μεταδίδει, και μόνο με την παρουσία του, μια παιδική αφέλεια και
μια εφηβική ευφορία. Δεν υποκρίνεται, κυριολεκτικά παίζει, αλλά σοβαρά όπως τα
παιδιά τις κουμπάρες.

Κοντά σ’ αυτά τα θηρία, ο Ευριπιώτης σ’ ένα έξοχα γραμμένο νούμερο, που μέσω
ενός ταξιτζή ανθολογεί όλα τα κοινωνικά ελαττώματα του μέσου Έλληνα καπάτσου.

Αν προσθέσω τη θετική παρουσία του Νάνου Ζουμπαντή, την πληθωρική A.
Μαυρομάτη, το θαυμάσιο μπαλέτο με χορογραφίες ενός νέου ταλαντούχου
χορογράφου, του A. Λιβερόπουλου, τα τιτανικά – λόγω χώρου – σκηνικά της
Βολίδη, τη μουσική του έμπειρου N. Στρατηγού, η επιθεώρηση του «Άλσους», τα
κείμενα της οποίας υπογράφουν οι M. Άνθης, Γ. Κωνσταντίνου και E. Ελευθεριώτη,
χωρίς ως νούμερα να μας επιφυλάσσει έκπληξη, αλλά με γούστο πάνω από το
μέτριο, είναι ένα γνήσιο τέκνο της παράδοσης του είδους. Και μόνο να δείτε
τους τρεις μεγάλους κωμικούς να παίζουν μαζί τούς τρεις γνωστούς τενόρους και
να παρωδούν άριες της όπερας, θα έχετε φτιάξει καινούργιο συκώτι.