Ένα εκκρεμές με ρεαλισμό και ποίηση

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου κινήθηκε με επιτυχία, ακουμπώντας στη μία άκρη τον αφόρητο ρεαλισμό της νεοελληνικής ζωής και στην άλλη την μετουσίωση, τα ποιητικά σύμβολα. Και πέτυχε

Ναι, ήμουν κι εγώ ανάμεσα σ’ εκείνους που συγκινήθηκαν πολύ όταν ξεδιπλώνονταν
οι ζωντανές εικαστικές εικόνες του Δημήτρη Παπαϊωάννου μπροστά στο βλέμμα
ολόκληρης της ανθρωπότητας για να αφηγηθούν το τι πιστεύουμε εμείς οι ίδιοι
για τον εαυτό μας. Τα μεγέθη ήταν συντριπτικά και κατά πάσα πιθανότητα
ανεπανάληπτα. Συνοψίζω:

Ένα έργο τέχνης για ολόκληρη την ανθρωπότητα: Με εξαίρεση τους
αρχιτέκτονες του Παρθενώνα, ο ζωγράφος-χορογράφος που είχε την καλλιτεχνική
διεύθυνση του σόου έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων 2004 είναι ο Έλληνας
καλλιτέχνης, του οποίου το έργο είδαμε σχεδόν όλοι επί Γης. H επιτυχία,
καθολική. Σε ατομικό επίπεδο, το φορτίο ευθύνης θα πρέπει να ήταν τεράστιο για
τον ίδιο, τους στενούς συνεργάτες, αλλά και τους παραγγελιοδότες και το ότι
πέτυχε – με κριτές τον κόσμο ολόκληρο – αποτελεί ένα δεδομένο για αναλύσεις
και διδάγματα. Πού υπήρχε τόσος επαγγελματισμός; Ποιες συλλογικές αξίες
καθιέρωσε; Ποιος άλλος θα έχει ξανά τέτοια ευκαιρία και επιτυχία;

Ανασταίνοντας τη παλιά συνταγή: Δεν γνωρίζω το προηγούμενο εικαστικό ή
χορευτικό έργο του Παπαϊωάννου ώστε να διακρίνω εάν προέκτεινε μια δική του
θεματολογία. Είδα έναν καλλιτέχνη άκρως ευαίσθητο, άριστα ισορροπημένο ανάμεσα
στο ατομικό και το συλλογικό, μελετημένο στην Ιστορία του τόπου. Ο Παπαϊωάννου
βασίστηκε στην αστική (όχι τη νεωτεριστική) ιδεολογία του νέου Ελληνισμού,
αυτή που ξεκινά από τον 19ο αιώνα (K. Παπαρρηγόπουλος) και κορυφώνεται με τη
Γενιά του Τριάντα και σήμερα με τις επιλογές π.χ. του Μουσείου Μπενάκη.
Πιστεύει στη διαχρονικότητα του ρωμαίικου, στην αγάπη και τις κοινότητες και
όχι τόσο στον ορθολογισμό ή το κράτος. Στο ψυχικό βίωμα και όχι στο διανοητικό
πρέπει.

Ο Γ. Τσαρούχης προφανώς είναι υπόδειγμά του, είδαμε μάλιστα ζωντανεμένο τον
«Ποδηλάτη-Τσολιά», το «Ζεϊμπέκικο», τα αγγελούδια. Από τη νοοτροπία αυτή
ξετυλίχθηκε και η αναδρομή στην Ιστορία ή στον λαϊκό πολιτισμό, στα σύμβολα
της αθωότητας και στην προσωκρατική φιλοσοφία. Από την ανθολογία του δεν
έλειψαν πάντως και νεώτεροι ζωγράφοι, η M. Παπαδημητρίου (το φορτηγάκι με τα
καρπούζια, «Outlook»), ο Άγγ. Παπαδημητρίου (αρχαιοπρεπείς συνθέσεις που
υπερβαίνουν την kitsch καταγωγή τους) κ.ά.

Επιλογές, συμβολισμοί, εκφραστική λιτότητα, επιμέρους χρονικές διάρκειες,
«σκυταλοδρομική» ακρίβεια στη διαδοχή – όλα άξια θαυμασμού ως σύλληψη και
εκτέλεση.

Τουριστική εικόνα; Μήπως Kitsch; Υπάρχουν και αρνητικές γνώμες. Άλλοι
ήθελαν περισσότερο Βυζάντιο, άλλοι λιγότερο πανηγύρι στη λήξη. Οι μοντερνιστές
θα προτιμούσαν μόνο τα αφαιρετικά κυκλαδικά ειδώλια, χωρίς πολλές ιστορικές
αναφορές. Κι άλλοι θυμήθηκαν τα τουριστικά σόου στης Πλάκας τις ανηφοριές,
ταινίες του Γ. Δαλιανίδη ή και σκηνές από την «Πολεμική Αρετή» της
δικτατορίας, καταστάσεις δηλαδή όπου η συγκίνηση είναι προδιαγεγραμμένη,
βασισμένη στην κοινοτοπία, στον μελοδραματισμό, στο kitsch.

Ο Παπαϊωάννου, ευτυχώς, δεν καβάλησε το γνωστό ρωμαίικο καλάμι να πιστέψει ότι
είχε την ευκαιρία να χαράξει μια τέχνη εντελώς προσωπική και ανεπανάληπτη,
νεωτεριστική κ.λπ. Αντ’ αυτού, κρεμάστηκε σ’ ένα άκρως ευαίσθητο
ρολόι-εκκρεμές, ακουμπώντας στη μία άκρη τον αφόρητο ρεαλισμό της νεοελληνικής
ζωής και στην άλλη τη μετουσίωση, τα ποιητικά σύμβολα. Πέτυχε. Και στους
χρόνους μετεωρισμού και στις επιλογές απ’ τις συλλογικές – καλές ή κακές –
εμπειρίες μας, θύμισε ότι – παραφράζω τον A. Εμπειρίκο – «σκοπός της ζωής μας
είναι η λυσιτελής παραδοχή της κάθε μας ευχής, εις πάσαν ένθερμον αναμόχλευσιν
των υπαρχόντων», αθώωσε και ξαναθέρμανε τις καταχρασμένες εικόνες.

H νέα διεθνής εικόνα μας

Είναι συχνά ασφυκτικό να αντιμετωπίζει κανείς ατομικά τη γενικευτική εικόνα
που οι άλλοι έχουν γι’ αυτόν. Στα χρόνια που έρχονται, για όποιον ξένο
σκέπτεται τη χώρα μας η εικαστική τελετή του Παπαϊωάννου θα λειτουργεί ως
πανίσχυρη νοητική εικόνα, κάτι σαν τον Ζορμπά. Γιατί όχι; Ο πολιτιστικός
τουρισμός είναι ο σημαντικότερος χρηματοδότης της τέχνης σήμερα. Προσωπικά
πιστεύω ότι ένα DVD με την Τελετή Έναρξης (και τμήμα από τη Λήξη) θα μπορούσε
να προεκτείνει τον θετικό ρόλο που έπαιξαν οι αφίσες του ΕΟΤ (1950-1967) και
οι εικόνες από το Ηρώδειο (M. Κάλλας, Δ. Μητρόπουλος) της Ελλάδας εκείνης της
χρυσής εποχής.