H άδεια πόλη των Aγώνων

Το τελευταίο χρονικό διάστημα εκτενή δημοσιεύματα και εκπομπές στην τηλεόραση
αναφέρονται – με θετικά τις περισσότερες φορές σχόλια – στην Αθήνα των
Ολυμπιακών Αγώνων. Διαφορετική, καθαρή, όμορφη,
ασφαλής, πράσινη, άδεια… είναι μερικά από τα
χαρακτηριστικά που της αποδίδονται.

Τι να σημαίνει, άραγε, ότι η πόλη είναι ομορφότερη όταν είναι άδεια;

Μα, πόλη είναι κυρίως οι άνθρωποι!

Πόλη είναι οι αγωνίες τους, η καθημερινότητά τους. Την πόλη δεν την κρίνεις
σαν να ήταν έργο τέχνης. H αισθητική μοιάζει τελείως ανήμπορη να εξηγήσει από
μόνη της τη λειτουργία της.

Έργα έγιναν πολλά και ορισμένα εξ αυτών σημαντικά. Το ερώτημα είναι αν όλα
αυτά θα διευκολύνουν τη ζωή των κατοίκων της τα επόμενα χρόνια ή θα
δημιουργήσουν μια σειρά νέων, ακόμη πιο δυσεπίλυτων προβλημάτων.

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες αλλά και τίποτε άλλο δεν μπορούν, για παράδειγμα, να
αποτελέσουν το άλλοθι για την οικολογική καταστροφή και το «κτίσιμο» των
τελευταίων χώρων πρασίνου ή κατάλοιπων του φυσικού της τοπίου. Γιατί, για να
μπορέσει να ζήσει η πόλη, χρειάζεται ελεύθερους χώρους, χρειάζεται το φυσικό
περιβάλλον να την πλαισιώνει και που αποτελεί το οξυγόνο για να αναπνεύσει.

Μήπως, λοιπόν, όταν λέμε «άδεια Αθήνα» εννοούμε την αίσθηση «ελευθερίας
και άνεσης» που έχουμε στην κίνηση και κυκλοφορία, σε αντίθεση με τη χαώδη,
ασφυκτική, θορυβώδη και αποπνικτική καθημερινή της λειτουργία;

H σύγχρονη πόλη σήμερα στηρίζεται στα δίκτυά της, στις υποδομές της. Στην
εύκολη και γρήγορη μετακίνηση των κατοίκων της. Καθοριστικός δείκτης για την
ποιότητα διαβίωσης είναι ο ελεύθερος χρόνος που σήμερα είναι αναγκαίος και
πολύτιμος περισσότερο από ποτέ.

H Αθήνα άρχισε ύστερα από καθυστέρηση δεκαετιών, επιτέλους, να αποκτά σιγά
σιγά αξιόπιστα μέσα μαζικής μεταφοράς. Το ευρύτερο πολεοδομικό συγκρότημα της
πρωτεύουσας όμως δεν περιλαμβάνει μόνον το κέντρο της, αλλά και τις δυτικές
συνοικίες μέχρι την Ελευσίνα, τη νέα πόλη που δημιουργείται γύρω από το νέο
αεροδρόμιο, τον άξονα συγκέντρωσης των βιομηχανικών μονάδων στα Οινόφυτα, όπως
επίσης και τις πόλεις-δορυφόρους της: Κόρινθο, Χαλκίδα, Θήβα, Αίγινα. Εκεί,
και στην ξεχασμένη περιφέρεια, όφειλε να δοθεί προτεραιότητα.

Σε αντίθεση με την αρχαία Αθήνα, στην οποία τόσο πολύ τις τελευταίες ημέρες
όλοι θέλουν να αναφέρονται, αυτό που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ελληνική
πρωτεύουσα είναι η παντελής απουσία δημόσιων κτιρίων. Το να
αναφερόμαστε, λοιπόν, εικονογραφικά στον πολιτισμό της αρχαίας Ελλάδας δεν
σημαίνει απολύτως τίποτε, τουναντίον, εφησυχάζει και ναρκώνει τις δημιουργικές
δυνάμεις του τόπου.

Αντ’ αυτού παρακολουθούμε να διεξάγεται ένας απίστευτος αγώνας δρόμου προβολής
κτιρίων αμφίβολης αρχιτεκτονικής αξίας, κτιρίων «εργολαβικής αισθητικής», που
δυστυχώς θα αποτελούν για τα επόμενα χρόνια το πρότυπο, ώστε να δούμε να
κτίζονται και άλλα τέτοια στο μέλλον.

Για να αλλάξει η πόλη, πρέπει να αλλάξουν τρόπο ζωής οι κάτοικοί της. Να
εγκαταλείψουν την άκρατη ιδιωτικότητα που τους διακρίνει, την εγωιστική
συμπεριφορά! Να αποκτήσουν συλλογική αστική συνείδηση. Γιατί θα το ξαναπούμε:
Πόλη είναι ακριβώς αυτός ο συλλογικός βίος και ο σεβασμός ετερότητας του
άλλου. Και αυτός δεν αλλάζει, βεβαίως, με βίαιο τρόπο, με «αστυνομικές ή
στρατιωτικές» μεθόδους. Δεν στηρίζεται, για παράδειγμα, στην «κατασκευή»
κλίματος τρομολαγνείας και ανασφάλειας, τη δημιουργία «ζωνών επιτήρησης και
παρακολούθησης», με αποτέλεσμα να βάλλεται και να ακυρώνεται το πιο σημαντικό
χαρακτηριστικό της πόλης, η δημοκρατική ελευθερία των πολιτών!

Το δημόσιο κτίριο αντικατοπτρίζει ακριβώς αυτές τις δημόσιες λειτουργίες, τις
ανθρώπινες δραστηριότητες και τον τρόπο που αυτές επιτελούνται. Ενεργεί ως
κοινωνικός πυκνωτής στην πόλη. Εκφράζει και στηρίζεται στο δημοκρατικό ήθος
μιας κοινωνίας, στην παιδεία και στην ισχυρή βούληση των πολιτών της να
δημιουργούν χώρους συλλογικής συνεύρεσης και δράσης.

Ίσως το σημαντικότερο επίτευγμα – παρ’ ότι κάτι τέτοιο ακούγεται παράδοξο –
είναι το γεγονός ότι έπειτα από πάρα πολλά χρόνια, επιτέλους, αρχίσαμε όλοι να
συζητάμε ξανά για τα προβλήματα της πόλης! Μπορεί ίσως στο μέλλον να
οδηγηθούμε σ’ έναν ουσιαστικό μετασχηματισμό της πόλης μας, που θα είναι όμως
εξαιρετικά αργός, δύσκολος και πολύπλοκος, αφού θα βασίζεται στο συνολικό
όραμα μιας κοινωνίας να μεταβάλει το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει.

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αν. καθηγητής Αρχιτεκτονικών
Συνθέσεων του ΕΜΠ