διακοπές Όλυμπος Kαρπάθου

Σπίτια κρεμασμένα στη χαράδρα, άγρια βουνά, ένα πέλαγος που δεν ησυχάζει
ποτέ, ανεμόμυλοι που γυρνάνε αδιάκοπα, χωρίς λόγο, εκκλησάκια που λειτουργούν
σε κάθε σπιτικό. Γυναίκες που ντύνονται καθημερινά με παραδοσιακές στολές,
χωράφια που τα θερίζουν ακόμα με δρεπάνι, γλέντια με λύρες και τσαμπούνες,
όπου άντρες και γυναίκες κάθονται χωριστά, έθιμα ξεχωριστά, περίεργα. Έτσι μου
περιέγραψαν την Όλυμπο και έτσι τη συνάντησα. Ένας τόπος που ζει στους ρυθμούς
του περασμένου αιώνα. Ένα ζωντανό λαογραφικό μουσείο, όπου εκεί κατοικούν
ακόμα οι τελευταίοι των παραδοσιακών τεχνιτών. Οι στιβανοποιοί της Καρπάθου,
που δουλεύουν ντόπια δέρματα, με σουβλιά και κοπίδια. Έτσι φτιάχνουν
παπούτσια, δουλεμένα και κεντημένα στο χέρι, που η φήμη τους έχει φτάσει ώς
την Αμερική και την Ιαπωνία.

Βρίσκομαι στην Κάρπαθο, το δεύτερο σε μέγεθος νησί των Δωδεκανήσων, που
στέκεται στη NA πύλη του Αρχιπελάγους μεταξύ Ρόδου και Κρήτης. Έχω ξεκινήσει
εδώ και μιάμιση ώρα από την πρωτεύουσα του νησιού, τα Πηγάδια, κινούμαι σε
έναν δύσβατο χωματόδρομο και όσο προχωράω συνειδητοποιώ πως ο βορράς του
νησιού δεν έχει καμία σχέση με τον πεδινό και τουριστικά αξιοποιημένο νότο. Ο
δρόμος μόνο τα τελευταία τρία χρόνια είναι προσπελάσιμος με συμβατικό
αυτοκίνητο και αυτό εάν τον χειμώνα δεν έχουν γίνει κατολισθήσεις, οπότε θα
πρέπει να γίνουν πάλι εργασίες διάνοιξης. Παλιότερα, έφτανες στην Όλυμπο μόνο
διά θαλάσσης, από το Διαφάνι, το επίνειο του χωριού, καθώς ο δρόμος που ενώνει
τον βορρά με τον νότο δεν υπήρχε.

H πρώτη εικόνα από την Όλυμπο είναι μια άγρια ράχη κι ένας ακροβάτης –
οικισμός. Τα σπίτια κατεβαίνουν από την κορυφογραμμή, γαντζωμένα στον βράχο
για να μην πέσουν. Ο μοναδικός συγκροτημένος οικισμός σ’ όλο τον βορρά μέχρι
και τα τέλη του 19ου αιώνα είναι χτισμένος πάνω στο διάσελο πλάι σε μια
ρεματιά και αθέατος από τη θάλασσα, για τον φόβο των πειρατών. Σφιχτοδεμένος
με στενά δρομάκια, ασβεστωμένα σπίτια με νεοκλασικά χαρακτηριστικά, άλλα λευκά
και άλλα στα χρώματα της ώχρας και του γαλάζιου. Γεράνια στα μπαλκόνια,
ανεμόμυλοι που τα φτερά τους γυρνούν ασταμάτητα καθώς οι βοριάδες σ’ αυτό τον
τόπο δεν κοιμούνται ποτέ, εκκλησιές και προσκυνήματα παντού, οικογενειακοί
φούρνοι και στα δυτικά η άγρια απότομη πλαγιά και το Καρπάθιο από κάτω να
βρυχάται.

H δεύτερη εικόνα είναι οι γυναίκες της, ντυμένες παραδοσιακά, με άσπρες
πουκαμίσες, μαντίλες και πασούμια, να κινούνται αθόρυβα, μες στο μεσημέρι, στα
ασβεστωμένα σοκάκια του οικισμού, ν’ «αλωνεύουν» (αλωνίζουν) με αλέτρια,
χτένια και κρησάρες τα σιτηρά, στα χωράφια που απλώνονται έξω από τον οικισμό,
στην Αύλωνα, να μιλούν μια «γλώσσα» μουσική, οικεία αλλά όχι απόλυτα
αντιληπτή, μια γλώσσα με στοιχεία δωρικά.

Τοπίο σκληρό και περήφανο. Αλλά και άνθρωποι περήφανοι, ατόφιοι, αυτάρκεις.
Έχουν επιλέξει τον πιο άγριο τόπο και μένουν εκεί πεισματικά για αιώνες, στην
ίδια πάντα θέση. 350 τον χειμώνα, 600 μαζί με το Διαφάνι και την Αύλωνα,
τριπλασιάζονται το καλοκαίρι που γυρνούν οι μετανάστες. Κάθε σπίτι έχει τα
σιτηρά του, τα ζωντανά του, τον μύλο του, την εκκλησία του. Έχει ό,τι
χρειάζεται γιατί… ο πολιτισμός απέχει πολύ (65 χλμ. μακριά η πόλη) και η
ανάγκη δεν περιμένει. Ο δύσβατος χωμάτινος δρόμος, η απομόνωση της Ολύμπου, οι
περιορισμένοι υδάτινοι πόροι και οι στενές καλλιεργήσιμες εκτάσεις (λωρίδες)
όπου επιβιώνουν μόνο 3 δέντρα, η χαρουπιά, η συκιά και η ελιά, έκαναν
αυτάρκεις τους κατοίκους, διαμόρφωσαν τον αγροτικό χαρακτήρα της οικονομίας
και ανέδειξαν τις κοινωνικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες της περιοχής.

Οι τελευταίοι στιβανοποιοί της Καρπάθου

Γιώργος Πρεάρης, στιβανοποιός

Ο Γιάννης Πρεάρης, ο νεώτερος – 38 χρόνων σήμερα – και ίσως ο τελευταίος
στιβανοποιός της Καρπάθου. Λεπτός, ευγενής, αεικίνητος, με ζεστά καστανά
χρώματα, εκφραστικά μάτια και μια σεμνότητα που σε εκπλήσσει. Μας υποδέχεται
και χρίζεται ξεναγός μας. Μας οδηγεί σ’ ένα καμαράκι κρεμασμένο στην πλαγιά,
όπου εκεί θα συναντήσουμε τους τελευταίους παραδοσιακούς παπουτσήδες, που
δουλεύουν ακόμα με σουβλιά, κοπίδια και βελόνια. Ράφια γεμάτα άρβυλα,
κεντημένα πασούμια και στιβάνια (οι παραδοσιακές μπότες, αναπόσπαστο κομμάτι
της τοπικής φορεσιάς. Χνάρια, σόλες και μια Jones ραπτομηχανή, αρχαιολογικής
αξίας. Ο κυρ Γιώργης Πρεάρης, ο πατέρας του Γιάννη, 72 χρόνων σήμερα, μας
υποδέχεται μ’ ένα γαρίφαλο στο αυτί κι ένα στο χέρι. Υποδηματοποιός από τα
γεννοφάσκια του.

«H οικογένειά μου δουλεύει το παπούτσι πάνω από έναν αιώνα. Αδέρφια, θείοι,
παιδιά. Από το πρώτο στάδιο, από την επεξεργασία των δερμάτων. Τα φτιάχνουμε
εδώ στη ρεματιά, στο δικό μας “ταμπακιό” (βυρσοδεψείο). Θα σας πάει μετά ο
Γιάννης. Τα παπούτσια τα φτιάνω μόνος μου από την αρχή μέχρι το τέλος.
Παίρνουμε, πρώτα, τα μέρη του ποδιού, σε χαρτί. Το μήκος, το φάρδος, τη γάμπα.
Υπάρχουν σχέδια -χνάρια σ’ όλα τα μεγέθη. Πάνω στο δέρμα βάνουμε το χνάρι και
κόβουμε το νούμερο. Παίρνω πάντα τα μέτρα του πελάτη με μεζούρα από το δεξί
πόδι. Τα μέρη του παπουτσιού είναι το μπασταρδέλι (στις φτέρνες), το καλάμι
(γύρω από τις κνήμες), οι κόρες και το ψίδι (το μέρος που βάζουν τα πλουμιά).
Το κόψιμο ξεκινάει από τη φτέρνα και το μπασταρδέλι. Ύστερα γίνεται το κέντημα
στο χέρι ή τη μηχανή, το μαντάρισμα, το ράψιμο της σόλας. Πριν όμως έχει
ραφτεί ο πάτος στο καλαπόδι. Το γύρω-γύρω μπαίνει ραφτό με σπάγγο κι από κάτω
ακόμα ένα κομμάτι δέρμα για να κλείσουν τα κενά και οι ραφές. Άλλοι ζητάνε
σόλα σκληρή, από λάστιχο αυτοκινήτου για τα βουνά, άλλοι μαλακή για το χωριό.
Όλα γίνονται στο χέρι, βλέπεις τις ραφές; είναι από μέσα. Γι’ αυτό αντέχουν
στα βουνά. Μόνο μια μικρή φαίνεται έξω.

Το κέντημα πάντως θέλει μαεστρία. Άλλο γίνεται για τη λεύτερη, πιο πλουμιστό,
«η μυρτιά» για παράδειγμα, κι άλλο για την παντρεμένη. Και είναι άλλα τα
επίσημα κι άλλα τα καθημερινά ποδήματα. Οι γυναίκες μας τα φορούν μέχρι σήμερα
και μέσα στην Κάρπαθο και έξω, όπου βρίσκονται.

Πολλή φασαρία κόρη μου, πολύ κόπος. Κόψιμο, γάζωμα, διπλογάζωμα. Τουλάχιστον
τρεις μέρες δουλειά και δουλειά πλιο δεν υπάρχει, όπως παλιά. Παλιά ήμασταν
5-6 ποδηματοποιοί. Ύστερα μειώθηκε ο κόσμος. Μειώθηκε η πελατεία και σήμερα
έχουμε μείνει εγώ, ο γιος μου και ο μπαρμπα Νικόλας, ο Κανάκης, 86 χρόνων
σήμερα. Εμείς πώς εμείναμε; E, ολάκερη η οικογένειά μου ήτανε στη δουλειά.
Μετά οι περισσότεροι φύγανε. Τα αδέρφια μου, τα παιδιά. Άλλοι μετανάστες,
άλλοι σ’ άλλες δουλειές…».

Το βλέμμα μου γυρνά στον Γιάννη, που με την απάντησή του προλαβαίνει την
ερώτησή μου. «Από μικρός τον παρακολουθούσα, όταν κένταγε τα στιβάνια. Διάβαζα
και είχα το πόδι μου στη μηχανή, δήθεν ότι το βοηθούσα. Έτσι έμαθα την τέχνη
…».

«Οι τοπικές ανάγκες πλέον είναι λίγες, στα τεφτέρια των παραγγελιών μας όμως
όλο και προστίθενται καινούργιες διευθύνσεις. Ολλανδία, Αυστρία, Δανία,
Γαλλία, Αμερική και Ιαπωνία. Εκεί τα στιβάνια είναι περιζήτητα». Τον ακούω να
μιλά με πάθος για τη δουλειά του και για τον τόπο του και τον χαίρομαι. Δεν
μπορώ όμως να μην αναρωτιέμαι για τις προοπτικές του επαγγέλματός του αλλά και
για τις δυνατότητες που προσφέρει η Όλυμπος σ’ έναν νέο άνθρωπο.

«Είναι απόφαση ζωής να μένω εδώ. Όλοι οι φίλοι, οι συνομήλικοί μου έχουν
φύγει, όπως και τα αδέρφια μου, και τα οκτώ αδέρφια του πατέρα μου και ο
παππούς μου. Εγώ αποφάσισα να μείνω. Να δουλέψω το ταμπακιό και το εργαστήρι.
Για μένα η παράδοση είναι τρόπος ζωής. Είναι να το ‘χεις μέσα σου».

ΠΑΡΑΛΙΕΣ

Τα Άπελλα. Βραβευμένη παραλία, λίγα χιλιόμετρα πριν από την Όλυμπο

Άγιος Μηνάς, Βανάντα, Νάτι με βότσαλο και άμμο σε ακτίνα 1-2,5 χλμ. από το
Διαφάνι. Πηγαίνετε με τζιπ (χωματόδρομοι) και φυσικά η παραλία στην περιοχή
Φορόκλι με το «αφεντικό πεύκο». Εκεί παλαιότερα εισπράττονταν οι φόροι, εξ ου
και το όνομά της.

ΠΩΣ NA ΠΑΤΕ

Για να φθάσετε στην Όλυμπο υπάρχουν δύο τρόποι. Διά ξηράς, μιάμιση ώρα περίπου
χωματόδρομος, ή διά θαλάσσης. Ημερόπλοια από τα Πηγάδια (καθημερινά) το
καλοκαίρι (1 ώρα και 10′) και επιδοτούμενο πλοιάριο (3 φορές την εβδομάδα) τον
χειμώνα. Σας αφήνουν στο Διαφάνι και από εκεί τα λεωφορεία της κοινότητας σας
μεταφέρουν στην Όλυμπο (8 χλμ.) Υπάρχει, βέβαια, και η γραμμή από Πειραιά – 22
ώρες, καλώς εχόντων των πραγμάτων – για γερούς παίχτες.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Δωμάτια και μικρά ξενοδοχεία στο Διαφάνι και το χωριό. Καθαρά, απλά και με
βασικές ανέσεις. Κάποια και με τηλεόραση. Στο χωριό, «Άστρος» (22450-51378)
«Ζέφυρος» (51421) «Μιχάλης» (51304), «Όλυμπος» (51.307). Τα περισσότερα έχουν
και δικό τους εστιατόριο. Στο Διαφάνι, «Μπαλάσκας» (51320), «Νίκος» 51410,
«Glaros», 51501.

ΦΑΓΗΤΟ

Πεντανόστιμο, ίσως σας φανεί λίγο βαρύ, γιατί εδώ τα προϊόντα δεν είναι …
χαμηλών λιπαρών. Δοκιμάστε νωπή κουλούρα, μακαρούνες, τυριά, κρεατικά κι ό,τι
σας προσφέρουν. Μη χάσετε το στιφάδο, κρέας χοιρινό, βοδινό ή γιδίσιο,
μαγειρεμένο με πλιγούρι και ντομάτα. Στα εστιατόρια των ξενοδοχείων, στα δύο
καφενεδάκια «Κρήτη» και «Συνάντηση», κατόπιν παραγγελίας και στον Μύλο του
Φαρμακίδη. Ο μύλος είναι εν ενεργεία και η κυρά-Σοφία το ίδιο. Ψήνει ψωμί σε
φούρνο με ξύλα και μαγειρεύει με μαεστρία και θέα το Καρπάθιο.

INFO

Αστυνομία: 22450-22222 * Λιμεναρχείο: 22450-22227 * Νοσοκομείο: 22450-22228
* Γραφείο δημάρχου: 22450-22121 * H Κάρπαθος στο Internet: www.inkarpathos.com

Διεύθυνση: Γιάννης Ντρενογιάννης * Υπεύθυνος Ύλης: Χρήστος Λιάλιος