Ολυμπιακές κόντρες στο χαρτί

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896 τα περισσότερα αγωνίσματα έγιναν στο Καλλιμάρμαρο Στάδιο (εδώ η εκκίνηση των 100 μέτρων), η ανοικοδόμηση του οποίου έγινε με χρήματα του Γεωργίου Αβέρωφ. Κατασκευάστηκε και ποδηλατοδρόμιο καθώς και σκοπευτήριο. Μόνο η κολύμβηση έγινε στη θάλασσα, στα κρύα νερά της Ζέας – οι Αγώνες έγιναν Απρίλιο και μάλιστα εκείνες τις μέρες είχε χιονίσει…

Ο αδιαμφισβήτητος πρωταγωνιστής της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων είναι ο
Πιερ ντε Κουμπερτέν. Ο Γάλλος βαρόνος επεσκίασε, ωστόσο, μια άλλη
πρωταγωνιστική παρουσία, της οποίας ο ρόλος αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο.
Ο λόγος για τον δανδή πεζογράφο Δημήτριο Βικέλα, τον συγγραφέα του «Λουκή
Λάρα», ενός μυθιστορήματος μπεστ σέλερ την εποχή εκείνη, που είχε μεταφραστεί
σε δέκα γλώσσες. Ο ρόλος του συχνά υποβαθμίστηκε και στην αγγλική βιβλιογραφία
δεν υπάρχει τίποτα εξαιρετικό γι’ αυτόν. Εντούτοις, έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο
στην ανάθεση των Αγώνων στην Ελλάδα και έγινε ο πρώτος πρόεδρος της Διεθνούς
Ολυμπιακής Επιτροπής (ΔΟΕ)!

Φυσικά, δεν θα πρέπει με αυτή την επισήμανση να αντιστρέψουμε την αλήθεια. Ο
Πιερ ντε Κουμπερτέν εξέφρασε τη γενικότερη στροφή των Γάλλων κατά της
ακροβατικής και οργανικής γυμναστικής του γερμανικού συστήματος, το οποίο
αποσκοπούσε στην πολεμική ετοιμότητα των μαζών (βλ. Βασίλης Καρδάσης, «Οι
Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αθήνα 1896-1906», Εκδ. Έφεσος). H στροφή αυτή έφερε
τους Γάλλους πιο κοντά στα αρχαιοελληνικά πρότυπα, που ταίριαζαν και με την
κλασική παιδεία του Κουμπερτέν. Δεν είναι παράλογο να υποθέσει λοιπόν κανείς
ότι ο Γάλλος βαρόνος ήθελε έναν Έλληνα στη βιτρίνα της προσπάθειας αναβίωσης
των Αγώνων, κρατώντας για τον εαυτό του τη θέση του γραμματέα τής ΔΟΕ. Ο
στόχος του να γίνει ο δεύτερος πρόεδρος επετεύχθη πανηγυρικά, αφού ήταν
κατόπιν ο μακροβιότερος πρόεδρος, κρατώντας τη θέση για περίπου 30 χρόνια.

Άλλωστε, ο Βικέλας δεν ήταν από την αρχή αναμεμειγμένος σε όλα αυτά. Ποιητής,
μεταφραστής αλλά και επιτυχημένος έμπορος στο Λονδίνο, δεν είχε αναπτύξει
καμία ιδιαίτερη αθλητική δραστηριότητα ούτε είχε εκδηλώσει διάθεση να
υπηρετήσει τον αθλητισμό από οποιαδήποτε θέση. Οι προσπάθειες του Κουμπερτέν
τον βρήκαν να ζει στο Παρίσι, λιγότερο πια ως έμπορος και περισσότερο ως
λόγιος της εποχής.

Στο Παρίσι

Τον Ιούνιο του 1894, έλαβε δύο επιστολές από τον Πανελλήνιο Γυμναστικό
Σύλλογο. Με την πρώτη, χωρίς ακριβώς να ερωτηθεί, του απενέμετο η ιδιότητα του
μέλους του συλλόγου. Με τη δεύτερη, του εζητείτο η εκπροσώπηση του συλλόγου
στο Συνέδριο του Παρισιού, το 1894. Ο ίδιος δεν εγνώριζε καν ότι επρόκειτο να
πραγματοποιηθεί τέτοιο συνέδριο. Όμως, οι ελλιπείς αθλητικές του γνώσεις
καλύφθηκαν από τις ρητορικές του ικανότητες αλλά και τις σχέσεις του με τους
κύκλους της αριστοκρατίας και της διανόησης, που αποτελούσαν και τον κορμό των
συνέδρων.

O Κούρτιους

Αν, πάντως, θελήσει κάποιος να μπει στο δίλημμα «Κουμπερτέν ή Βικέλας», μπορεί
να προκύψει και μία τρίτη απάντηση. Δηλαδή… Κούρτιους. H επιμονή του
Γερμανού αρχαιολόγου να ανασκάψει την κοιλάδα της Ολυμπίας, που μέχρι το 1875
δεν φιλοξενούσε παρά καλύβες και αγροικίες, ήταν αποφασιστικής σημασίας για
την προώθηση της ιδέας της αναβίωσης των Αγώνων. Αλλά και άλλα πρόσωπα, όπως ο
Γεώργιος Αβέρωφ που έχτισε το Καλλιμάρμαρο με αποκλειστικά δικά του έξοδα, ο
Ευαγγέλος Ζάππας, που έκανε τις πρώτες προσπάθειες αναβίωσης (αγώνες με
συμμετοχή όλου του ελληνικού κόσμου διεξήχθησαν το 1859 στη σημερινή Πλατεία
Κουμουνδούρου), ο βασιλιάς Κωνσταντίνος που αποτέλεσε, μαζί με τον Δηλιγιάννη,
τον πολιτικό πόλο στήριξης του πολυέξοδου εγχειρήματος, είναι μερικοί από τους
πρωταγωνιστές των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων της νέας εποχής.

«Το θέαμα ήταν… αηδές»

Οι Αγώνες του 1859, τους οποίους ο υπουργός Εξωτερικών και αρχαΐζων λόγιος
Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής κατάφερε να ενταφιάσει ανάμεσα σε εμπορικά περίπτερα
και εκθέσεις (διότι κατά τη γνώμη του η ιδέα ανασύστασης ήταν «ήκιστα πρακτική
και ουχί αυτού του γελοίου απέχουσα») διακρίθηκαν για την πρόχειρη οργάνωσή
τους. H «Αυγή» έγραψε: «Το θέαμα ην τοσούτον αηδές, ώστε πάντες ανεχώρησαν
δυσηρεστημένοι ένεκα της μεγάλης αταξίας ήτις εβασίλευε καθ’ όλην την
διάρκειαν της τραγικοκωμικής ταύτης σκηνής, την οποίαν ουδέποτε θέλομεν
λησμονήσει».

Οι αγώνες κολύμβησης έγιναν στα παγωμένα νερά της Ζέας (ήταν Απρίλιος και
χιόνιζε). Ωστόσο, είχε φτιαχτεί ποδηλατοδρόμιο στο Φάληρο και σκοπευτήριο στην
Καλλιθέα. Ο στίβος είχε και τότε την τιμητική του. Δημοφιλής ήταν και η
γυμναστική. Υπήρχε επίσης ξιφασκία, τένις, άρση βαρών, πάλη.

Βικέλας, η βιτρίνα του Κουμπερτέν

Ο λόγιος έμπορος Δημήτριος Βικέλας (δεξιά) έγινε ο πρώτος πρόεδρος της ΔΟΕ
χωρίς να έχει μεγάλη σχέση με τον αθλητισμό. Δεν είχε καν επίσημη
εξουσιοδότηση από το ελληνικό κράτος για να υποστηρίξει την έλευση των πρώτων
Ολυμπιακών Αγώνων στην Ελλάδα, όμως για τα σχέδια του Κουμπερτέν υπήρξε
ιδανικός. Οι ρητορικές του ικανότητες βοήθησαν πολύ την επιβολή των απόψεων
Κουμπερτέν στο Συνέδριο του Παρισιού το 1894. Τον βαρόνο δεν τον πείραζε να
μην είναι εκείνος ο πρώτος πρόεδρος. Θα γινόταν αμέσως μετά, και μάλιστα για
30 χρόνια!

Εκκλησία εναντίον… Μεγάλου Θεοδοσίου

Είναι γνωστό ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες, κατά την αρχαιότητα, γίνονταν σταθερά
κάθε τέσσερα χρόνια μέχρι το 393 μ.X., οπότε ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος τους
απαγόρευσε με διάταγμα, στο πλαίσιο μιας γενικότερης απαγόρευσης των λεγόμενων
παγανιστικών εορτών. H Εκκλησία, εντούτοις, φαίνεται να αντιπαρέρχεται σήμερα
τις παγανιστικές καταβολές τους. Και να επιθυμεί μερίδιο συμμετοχής στη
γιορτή. Δεν είναι μόνο οι δηλώσεις υποστήριξης της σημερινής εκκλησιαστικής
ηγεσίας. Είναι και η εισαγωγή του θρησκευτικού στοιχείου στα B’ Ολύμπια του
1870, μία από τις εκδηλώσεις-προδρόμους των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896. Στην
Τελετή Έναρξης υπήρχε και θρησκευτική εορτή, μαζί με μία ακόμη καινοτομία, τη
στρατιωτική μπάντα. H ιδεολογία του εθνικού κράτους πλαισίωσε τα αρχαία
ιδεώδη, όπως φαίνεται και από τον Ολυμπιακό Ύμνο της εποχής: «Χαίρε άναξ
κλεινέ των Ελλήνων/ υπό σε νέα άρχετ’ ηώς/ Νέον μέλλον το Έθνος λαμπρύνον/
μετ’ αυτού ας σε σκέπ’ ο Θεός».

Εκσυγχρονισμοί

Ένα κοινό στοιχείο των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 και του 2004, είναι το
εκσυγχρονιστικό εγχείρημα. Κύριο μέλημα της πολιτικής εξουσίας, στα τέλη του
19ου αιώνα, ήταν να δείξει ένα εξευρωπαϊσμένο πρόσωπο και μια ικανότητα
σταδιακής αυτονόμησης από τις μεγάλες δυνάμεις, στο πλαίσιο, βέβαια, που είχαν
εκείνες χαράξει. Αν σήμερα οι Αγώνες συμπίπτουν με τη συμμετοχή της χώρας στη
ζώνη του ευρώ και με έργα υποδομής απαραίτητα για να ξεχαστεί ο παλιός
τριτοκοσμικός χαρακτήρας της χώρας, το 1896 ήταν έτοιμα τα πρώτα μεγάλα έργα
του Τρικούπη και η Ελλάδα χρησιμοποίησε τους Αγώνες «ως μέσον για να
εντυπωσιαστούν οι ξένοι και να ανυψωθεί το ηθικό των Ελλήνων», όπως
χαρακτηριστικά λέει ο Μάικλ Λιουέλιν Σμιθ. «Ο αθλητισμός ήταν μια ευρωπαϊκή
μόδα της εποχής. Και στην προσπάθειά της να ωθήσει τον αθλητισμό ένα βήμα πιο
μπροστά, σε σχέση με τους Βαλκάνιους γείτονές της και την οθωμανική Τουρκία, η
Ελλάδα δανειζόταν άλλο ένα στοιχείο από την εκβιομηχανισμένη Δύση».

Βέβαια σήμερα, η μεν διοργάνωση είναι πολύ πιο δύσκολη, οι συνθήκες όμως είναι
απείρως ευνοϊκότερες. Ας μην ξεχνάμε ότι τρία χρόνια πριν από την τέλεση των
Αγώνων του 1896, ο Τρικούπης είχε κηρύξει πτώχευση. Και μία χρονιά μετά, το
1897, το ηθικό των Ελλήνων επρόκειτο να καταρρακωθεί από έναν πόλεμο που
πραγματοποίησαν οι ίδιοι οι διοργανωτές των Αγώνων…

Ο Μαραθώνιος ευνοούσε τις «ζαβολιές»

Ο τρίτος του Μαραθωνίου της Αθήνας το 1896 ακυρώθηκε κατηγορούμενος ότι ανέβηκε σε άμαξα. Αυτό προκάλεσε αντίστοιχες φήμες για τον Σπύρο Λούη (στη φωτογραφία, με στολή τσολιά) που όμως διαψεύστηκαν

H ιδέα ενός Μαραθωνίου ανήκει σε έναν Γάλλο εκπαιδευτικό, τον Μισέλ Μπρεάλ.
Μέχρι τότε πάντως, δεν συνηθίζονταν αγώνες σε μια τόσο μεγάλη απόσταση. Γι’
αυτό, και στον Μαραθώνιο της Αθήνας πήραν μέρος δεκατρείς Έλληνες και τέσσερις
μόνον ξένοι. Από τους τελευταίους οι τρεις εγκατέλειψαν στον δρόμο και μόνο ο
Ούγγρος Κέλνερ τερμάτισε. Ο Λούης έκανε την απόσταση σε 2 ώρες, 58 λεπτά και
50 δευτερόλεπτα. Ακολούθησε ο Βασιλάκος με επτάμισι λεπτά διαφορά, τρίτος
βγήκε ο Μπελόκας και τέταρτος ο Κέλνερ. Ο τελευταίος έκανε ένσταση και πέτυχε
την ακύρωση του Μπελόκα, με το αιτιολογικό ότι διήνυσε μέρος της απόστασης σε
άμαξα. Ίσως αυτό να ήταν η αφορμή μιας φήμης ότι και ο Λούης είχε κάνει κάτι
ανάλογο. Δεν προέκυψαν όμως ποτέ στοιχεία για κάτι τέτοιο και ο ίδιος ο E. Φ.
Μπένσον, που είχε διαδώσει αυτήν τη φήμη, κατόπιν την διέψευσε.

Ο Λούης είχε, άλλωστε, κάνει ανάλογους χρόνους και σε άλλους αγώνες. Πάντως,
είναι γεγονός ότι τέτοιου είδους «ζαβολιές» ήταν εφικτό να γίνουν λόγω της
αδυναμίας παρακολούθησης των αθλητών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στους
ανεκδιήγητους Ολυμπιακούς Αγώνες του Σεν Λούις, το 1904, ο πρώτος είχε ανεβεί
σε αυτοκίνητο και μάλιστα χαιρετούσε τους συναθλητές του περνώντας, ωστόσο
μετά που το αυτοκίνητο τον κατέβασε, συνέχισε να τρέχει. Πριν η απάτη
αποκαλυφθεί, η κόρη του Ρούσβελτ, Άλις, εκτέθηκε στεφανώνοντάς τον με κλάδο
ελιάς (βλ. Στιβ Σίλβερμαν, «Το ψυγείο του Αϊνστάιν», Εκδ. Νάρκισσος).

H Δάδα και η σβάστικα

Το 1936, ο αθλητής Κώστας Κονδύλης υπήρξε ο πρώτος λαμπαδηδρόμος στην ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων

Ένα αμφισβητούμενο θέμα του τελετουργικού των Ολυμπιακών Αγώνων είναι εκείνο
της Ολυμπιακής Δάδας και της λαμπαδηδρομίας. Είναι ένα τελετουργικό που
προέρχεται από την Αρχαία Ελλάδα ή μια καθαρά χιτλερική επινόηση;

Το βέβαιο είναι ότι η λαμπαδηδρομία καθιερώθηκε στους Ολυμπιακούς Αγώνες του
Βερολίνου, το 1936. Τους πιο «ελληνοπρεπείς», όπως έχουν χαρακτηριστεί. H ιδέα
ανήκε στον πρόεδρο της οργανωτικής επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων του 1936,
τον δόκτορα Καρλ Ντίεμ. «Τον Μάιο του 1934, η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή
ενέκρινε την πρότασή του για μια διεθνή, εορταστική τελετή μεταφοράς της
Φλόγας με δρομείς. Μολονότι οι αρχαίοι δεν συνήθιζαν τίποτα παρόμοιο με το
είδος της σκυταλοδρομίας που οραματίστηκε ο Γερμανός ενορχηστρωτής θεαμάτων,
χρησιμοποιούσαν πράγματι δάδες σε ορισμένες από τις τελετουργίες τους», γράφει
ο Ρίτσαρντ Μάντελ στο βιβλίο «Οι Ολυμπιακοί Αγώνες των Ναζί». Οι άνθρωποι του
Χίτλερ ήθελαν να συνδέσουν οπωσδήποτε το ιδεώδες της αρίας φυλής με την
κλασική εποχή.

Φυσικά, πρέπει κανείς να παραδεχθεί ότι ο Ντίεμ είχε έμπνευση. Δεν εξηγείται
αλλιώς, όχι μόνο το γεγονός ότι διατηρήθηκε το τελετουργικό μέχρι σήμερα (όπου
κατά σύμπτωση ένας άλλος Γερμανός, πολύ αγαπητός στους Έλληνες, ο Ότο
Ρεχάγκελ, μετέφερε τη Δάδα στη νέα γέφυρα του Ρίου), αλλά και το ότι την εποχή
εκείνη έτυχε πολύ θερμής υποδοχής εκτός Γερμανίας.

Στη Βουλγαρία, η υποδοχή έγινε μπροστά από τον καθεδρικό ναό της Σόφιας. Και
όπως γράφει ο Μάντελ, χιλιάδες απλός κόσμος, χρυσοποίκιλτα άμφια ορθόδοξων
μητροπολιτών και υψωμένες σβάστικες του εθνικοσοσιαλισμού συνέθεταν ένα
ιδιόμορφο μωσαϊκό. Στη Βιέννη, η δάδα έγινε αφορμή για φιλοναζιστικές
εκδηλώσεις, γράφει ο Μάικλ Λιουέλιν Σμιθ. Στη Γερμανία, μαθητές και μέλη της
ναζιστικής νεολαίας στέκονταν στη σειρά, κατά μήκος της διαδρομής, και
επευφημούσαν. Έτσι, καταλήγει ο Σμιθ, «κατά ειρωνικό τρόπο, το σύμβολο της
ειρηνικής άμιλλας και των ελληνικών αξιών έφτασε να εκπροσωπεί τον ναζιστικό εθνικισμό».

INFO

Μάικλ Λιουέλιν Σμιθ, «Οι Ολυμπιακοί του 1896 στην Αθήνα», μτφ Μαργαρίτα
Ζαχαριάδου, Εκδ. Εστία, Σελ. 298, τιμή: 16 ευρώ

Βασίλης Καρδάσης, «Οι Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αθήνα 1896-1906», Εκδ. Έφεσος,
Σελ. 291, τιμή: 91,52 ευρώ

Ρίτσαρντ Μάντελ, «Οι Ολυμπιακοί Αγώνες των ναζί», μτφ Βαγγέλης Κούταλης, Εκδ.
Ισνάφι, Σελ. 394, τιμή: 26,40 ευρώ

Δημήτριος Βικέλας «H ζωή μου», Εκδ. Εκάτη, Σελ. 443, τιμή: 13,52 και Εκδ.
Περίπλους, Σελ. 422, τιμή: 7,63 ευρώ

«Δημήτριος Βικέλας, Άπαντα τα ευρισκόμενα και η συμβολή του στους Ολυμπιακούς
Αγώνες του 1896» (CD-ROM), διάθεση «Βιβλιοπωλείο της Εστίας», τιμή: 30 ευρώ.