Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Στην τελευταία του συνέντευξη ο μεγάλος Χόρχε Λουίς Μπόρχες διηγούνταν μια
προσωπική ιστορία: «Μια μέρα, έπρεπε να ήμουν εννέα χρόνων, πήγα με τον πατέρα
μου στο Μοντεβιδέο. Εκείνος κάποια στιγμή μού είπε: “Κοίταξε καλά τις σημαίες,
τα τελωνεία, τα σύνορα, τους στρατιωτικούς, γιατί μια μέρα όλα αυτά θα
εξαφανιστούν και εσύ θα μπορείς να πεις στα παιδιά σου πως τα έχεις δει
κάποτε”. Αλλά εγώ διαπιστώνω πως συμβαίνει το αντίθετο. Σήμερα υπάρχουν
περισσότερα σύνορα, περισσότερες σημαίες παρά ποτέ». Πόσα ήταν τα έθνη-κράτη
και πόσες οι σημαίες που παρήλασαν στην υπέροχη Τελετή Έναρξης των Ολυμπιακών
Αγώνων; Προσωπικά το απόλαυσα, αλλά έχασα τον λογαριασμό. Βρήκα όμως την
ευκαιρία να συντάξω κάποιες ελάχιστες σκέψεις περί έθνους…

***

Το έθνος-κράτος – μας λένε οι θεωρητικοί – γεννήθηκε πριν από τρεις αιώνες και
κάποια στιγμή θα πεθάνει. Κάποιοι – ακόμα και πριν από δύο αιώνες – προέβλεψαν
ότι τα φράγματα της εθνικότητας θα λειώσουν κάτω από την ηλιοφάνεια της
επιστήμης και της τέχνης. Ουτοπία. Το έθνος και ο εθνικισμός επιβίωσαν. Σήμερα
μπορούμε πιο εύκολα να φανταστούμε έναν άνθρωπο με δυο κεφάλια παρά έναν
άνθρωπο χωρίς εθνικότητα. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη να ανήκει κάπου. Να δαμάσει
τον φόβο του θανάτου και του μέλλοντος δίνοντας νόημα στην ύπαρξή του.
Φαίνεται πως σ’ αυτή την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου το έθνος-κράτος (και ο
εθνικισμός) ανταποκρίθηκαν με σχετική επιτυχία. Οι προλετάριοι και οι
μη-προλετάριοι, καθώς φαίνεται, έχουν ανάγκη για μια πατρίδα.

***

Ας μη νομίσει όμως ο αναγνώστης ότι κάνουμε την απολογία του έθνους-κράτους
και του εθνικισμού. Κάνουμε απλώς μια διαπίστωση: ο «παλαιός διεθνισμός»
υποτίμησε πολύ την μυθολογική – περίπου θρησκευτική – πραγματικότητα του
έθνους-κράτους (τώρα, πώς ουκ ολίγοι από του «παλαιούς διεθνιστές»
μετατράπηκαν σε εθνικιστές, αυτό είναι ένα άλλο ενδιαφέρον θέμα για συζήτηση).
Το ίδιο λάθος με τους «παλαιούς διεθνιστές» μπορεί να κάνουν σήμερα οι «νέοι
κοσμοπολίτες». Το ζήτημα όμως δεν είναι να λειώσουν τα φράγματα της
εθνικότητας, αλλά να συνειδητοποιήσουμε πως τελείωσε η εποχή όπου τα
προβλήματα μπορούσαμε να τα αντιμετωπίσουμε κλεισμένοι στο εθνικό καβούκι. Ή
υψώνοντας τοίχους, για να εξορκίσουμε την παγκοσμιοποίηση. Το Ολυμπιακό Χωριό
ίσως είναι μια μικρογραφία του σημερινού κόσμου. Μετέχουμε όλοι στον ίδιο
«αγώνα» και οι σημερινές συγκρούσεις δεν γίνονται διότι θέλουμε διαφορετικά
πράγματα, αλλά διότι θέλουμε τα ίδια πράγματα. Θέλουμε να έχουμε τις ίδιες
δυνατότητες και να καταναλώνουμε τα ίδια προϊόντα (που διαφήμιζαν οι «σημαίες»
των εταιρειών που στέκονταν περίπου δίπλα στις εθνικές σημαίες). Παρ’ όλες τις
διαφορετικές σημαίες και τα διαφορετικά εθνικά χρώματα, όλο και περισσότερο
μοιάζουμε με «δίδυμους» που αντιμετωπίζουμε τις ίδιες προκλήσεις. Είναι η
εποχή της έντονης αλληλεξάρτησης, όπου η υγεία σου, η ευημερία σου, η
δημοκρατία σου, είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την υγεία, την ευημερία, τη
δημοκρατία του εθνικού σου γείτονα.

***

Ίσως στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2020 να δούμε τις Ηνωμένες Πολιτείες της
Ευρώπης να παρελάσουν υπό μια μοναδική σημαία, εγκαινιάζοντας έτσι την
μετα-εθνική εποχή. Ίσως μια μέρα η εθνικότητα να αποχωριστεί από το κράτος,
όπως έγινε με τη θρησκεία. Αυτό το τελευταίο όμως παραμένει ένα αβέβαιο όραμα.
Μπορούμε να ελπίζουμε στη σχετικοποίηση της εθνικότητας και στον πλουραλισμό
της: ότι η εκκοσμίκευση και η δημοκρατία θα γίνουν κτήμα όλων των εθνών. Μέχρι
τότε πάντως, ας μάθουμε στα παιδιά (ειδικά σ’ αυτά) τα λόγια του Ελβετού
Gottfried Keller, που στην εποχή της ακμής του εθνικισμού έγραφε: «Ένας λαός
τότε μόνο μπορεί να είναι πραγματικά ευτυχισμένος και ελεύθερος, όταν έχει
κατανόηση για το καλό, την ελευθερία και τη δόξα άλλων λαών».

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος