Θησαυροί πίσω από τους τοίχους

Βυρσοδεψείο στο κέντρο της Φεζ, σε ένα αστικό τοπίο χαρακτηριστικό της μαροκινής αρχιτεκτονικής

Τα σπίτια ακουμπισμένα το ένα δίπλα στο άλλο, κολλητά, πάνω σε δρομάκια στενά
που χωρίζουν ίσα-ίσα το ένα συγκρότημα από το άλλο. Σφικτά, συνεκτικά,
οργανωμένα σ’ έναν εξαιρετικά πυκνοδομημένο ιστό. Υλικά ανάκατα,
τσιμεντόλιθοι, μπετόν, πέτρες, χτισμένα όπως-όπως θυμίζουν τα δικά μας τα
αυθαίρετα, με χρώματα έντονα, ώχρες, λευκά, ανοικτά χοντροκόκκινα. Εδώ το
non-finito δεν είναι αισθητικό στυλ, αλλά εκφράζει την ίδια τη ζωή τους
που δεν κατάφερε να ολοκληρώσει το όνειρο. Σχεδόν όλα έχουν επίπεδες ταράτσες,
σκεπασμένες πρόχειρα, με πλάκες, λαμαρίνες, ξύλα ή ό,τι άλλο βρουν. Το δώμα
χρησιμεύει και ως αποθήκη όπου εναποθέτουν ό,τι περισσεύει, τίποτε δεν είναι
άχρηστο για να πεταχτεί.

Σπίτια τόσο διαφορετικά από τις μεγαλοαστικές βίλες με τους μεγάλους κήπους
των πλούσιων περιοχών που δηλώνουν με τον πιο εμφατικό τρόπο τις τεράστιες
κοινωνικές ανισότητες που υπάρχουν στη χώρα.

Αλλά και τα αγροτόσπιτα ανάμεσα στα καταπράσινα χωράφια είναι καταπληκτικά.
Μικρά συγκροτήματα, συνήθως γύρω από μια κεντρική αυλή, πολύ χαμηλά, με γαιώδη
χρώματα μοιάζουν με τα δικά μας που έφτιαχναν οι αγρότες παλιότερα. Τα
περισσότερα είναι χωμάτινα, προέκταση του εδάφους, σχηματίζουν ένα αδιαίρετο
και αρμονικό σύνολο. Το ίδιο το χώμα μορφοποιείται, στήνεται κατακόρυφα,
μετατρέπεται σε τοίχο και γίνεται χώρος ζωής. H άργιλος ως συνδετικό υλικό
μαζί με πετραδάκια και άχυρα συνθέτουν ένα πανάρχαιο υλικό δομής, γνωστό σε
όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Τα θεμέλια γίνονται συνήθως από πέτρα, ο
τοίχος για να σταθεί έχει μεγάλο πάχος, ενώ στη στέψη τοποθετούν κλαδιά, άχυρα
και στα πιο σύγχρονα λαμαρίνες, νάιλον ή ό,τι άλλο βρούνε για προστασία από το
νερό της βροχής. Το χρώμα των σπιτιών αλλάζει όπως αλλάζει και το χρώμα του
εδάφους, ανάλογα με την περιοχή έτσι που δυσκολεύεσαι να τα ξεχωρίσεις από
μακριά.

Στο κέντρο κάθε μεγάλης πόλης (Φεζ, Μαρακές, Ραμπάτ…) υπάρχει η παλιά πόλη
που περιβάλλεται από τείχη με επιβλητικές πύλες. Οι άνθρωποι κατοικούν δίπλα
στα μνημεία τους και η πόλη γίνεται ένα: παρελθόν, παρόν και μέλλον!

Το παζάρι εδώ είναι το κέντρο της ζωής. Αυτοσχέδιες κατασκευές με πανιά,
καλάμια, ξύλα σκεπάζουν τους στενούς δρόμους και δημιουργούν ένα συνεχόμενο
στέγαστρο που προφυλάσσει από τον ήλιο. Κάθε σπιθαμή χώρου αξιοποιείται στο
έπακρον. Τα μαγαζιά είναι μικρές εσοχές, κόγχες πάνω στο δρόμο και αποτελούν
προέκτασή του. Πολλές δουλειές του μαγαζιού γίνονται έξω στον δρόμο, με
αποτέλεσμα να κινείσαι με δυσκολία, αφού κάθε τόσο πρέπει να λοξοδρομείς ή να
σταματάς.

Τα σπίτια αντιθέτως είναι ερμητικά κλειστά προς τον δρόμο. H διαφορά της
επεξεργασίας της εξωτερικής όψης σε σχέση με το εσωτερικό του σπιτιού που
είναι τις περισσότερες φορές οργανωμένο γύρω από μία αυλή, είναι κολοσσιαία.
Απ’ έξω ένας απέριττος τοίχος με ελάχιστα ανοίγματα, μικρά σαν τρύπες σε
αντίθεση με το εσωτερικό που είναι διακοσμημένο με απίστευτα γεωμετρικά
μοτίβα. Ιδίως στα δημόσια κτίρια, στα τεμένη και στους μεντρεσέδες, οι
τοξοστοιχίες και οι τοίχοι των αιθρίων τους επενδύονται παντού με τον
υποβλητικό καλλιγραφικό διάκοσμο των αραβουργημάτων. Τα πάντα είναι κρυμμένα
πίσω από τοίχους, η αγορά, το σπίτι, το τζαμί..

Με πολύ αργούς ρυθμούς

Χαρακτηριστικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής εδώ είναι ο τοίχος. Γενέτειρα όλων
των χωρικών δομών, είναι το κλειδί για την ανάγνωση του χώρου. Περιτοιχίζει ως
ψηλή μάντρα την ιδιοκτησία, προστατεύει και ορίζει το σπίτι, ενοποιεί το
οικοδομικό τετράγωνο, οχυρώνει την πόλη, διαμορφώνει με απόλυτο και
καθοριστικό τρόπο το όριο του μέσα με το έξω.

Το υλικό παίζει δευτερεύοντα ρόλο. Ο τσιμεντόλιθος και το σκυρόδεμα
αντικατέστησαν το χώμα, τα ξύλα και την πέτρα. Κτίζουν τα σπίτια τους όπως
κτίζανε αιώνες πριν, ένας ο τύπος, οι αλλαγές απειροελάχιστες. Ο πολιτισμός
εδώ έφτασε από το μακρινό παρελθόν και αλλάζει με πολύ αργούς ρυθμούς, για τα
δικά μας τα μέτρα.

Έξω το εκτυφλωτικό φως και μέσα η σκιά, σχεδόν σκοτάδι. Λόγοι θρησκευτικοί
επιβάλλουν νομοτελειακά τα ήθη και τα έθιμα, το ίδιο και η αρχιτεκτονική
ακολουθεί και εκφράζει πιστά τον τρόπο ζωής. Εδώ το σπίτι αποφεύγει να
«συνομιλεί» με το γειτονικό του. Ένα παραβάν αποκρύπτει τον ιδιωτικό βίο. Αυτό
που είναι πολύτιμο πρέπει να κρύβεται. Όπως τα πρόσωπα των γυναικών πίσω από
τη μαντίλα.

«Ο θησαυρός είναι κρυμμένος»! … λένε στο Μαρόκο.

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αν. καθηγητής Αρχιτεκτονικών
Συνθέσεων του ΕΜΠ.