H «κατάρα» της Λατινικής Aμερικής

Ένας από τους μεγαλύτερους γρίφους στην παγκόσμια οικονομία είναι η χαμηλή
οικονομική ανάπτυξη της Λατινικής Αμερικής. Από τις αρχές της δεκαετίας του
’80 η οικονομία έχει μείνει στάσιμη στη Λατινική Αμερική, καθώς το κατά
κεφαλήν εισόδημα αυξάνεται με χαμηλούς ρυθμούς (αν αυξάνεται καθόλου) και η
μια κρίση διαδέχεται την άλλη. Πολλές πολιτικές έχουν δοκιμαστεί, όπως η
απελευθέρωση του εμπορίου, η ιδιωτικοποίηση μη αποδοτικών κρατικών
επιχειρήσεων, αλλά και δημοσιονομικές μεταρρυθμίσεις. Κι όμως, υπάρχει κάτι
που δεν αφήνει τη Λατινική Αμερική να αναπτυχθεί.

Πολλά θετικά

H έλλειψη ανάπτυξης δημιουργεί προβληματισμό, καθώς στη Λατινική Αμερική
υπάρχουν πολλά θετικά στοιχεία. Οι φυσικοί πόροι είναι υπεραρκετοί, με
τεράστιες εκτάσεις γόνιμης γης. Οι συνθήκες υγείας είναι σχετικά καλές και
όλες οι χώρες της περιοχής έχουν κάνει βήματα προόδου για την καταπολέμηση του
αναλφαβητισμού. Στις περισσότερες από αυτές, οι ενήλικοι αναλφάβητοι δεν
ξεπερνούν το 10%.

Επιπλέον, η γονιμότητα έχει μειωθεί σημαντικά, σε σημείο που σε πολλές χώρες
θα υπάρξει μείωση του πληθυσμού τις επόμενες δεκαετίες. H θέση των γυναικών
έχει βελτιωθεί και τα κορίτσια απολαμβάνουν την ίδια πρόσβαση στην εκπαίδευση
με τα αγόρια – και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη καλύτερη. H Λατινική Αμερική
μπορεί να είναι γνωστή για τη «μάτσο» εικόνα της, αλλά οι γυναίκες συμμετέχουν
όλο και περισσότερο στο εργατικό δυναμικό και καταλαμβάνουν σημαντικές
πολιτικές και κοινωνικές θέσεις.

H περιοχή έχει και άλλα πλεονεκτήματα. Οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν κοντά σε
ακτές με πρόσβαση στο διεθνές εμπόριο και σε πόλεις – άλλο ένα ατού για την
ανάπτυξη. Πράγματι, η περιοχή δεν είναι φτωχή, με βάση τα διεθνή πρότυπα.
Αντίθετα, από πλευράς εισοδήματος βρίσκεται στη μέση της κατάταξης στη λίστα
με τις φτωχότερες και τις πλουσιότερες χώρες στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη
και την Ανατολική Ασία.

Κοινωνικές διαφορές

H ανισότητα των εισοδημάτων στη Λατινική Αμερική είναι από τις μεγαλύτερες στον κόσμο και αντικατοπτρίζει τις παλιές ρίζες του εθνικού και φυλετικού διχασμού

Πού οφείλεται, λοιπόν, η έλλειψη πραγματικής ανάπτυξης τα τελευταία 25 χρόνια;
Θεωρώ υπεύθυνα δύο προβλήματα, που δεν έχουν λυθεί αλλά μπορούν να λυθούν. Το
πρώτο πρόβλημα υπάρχει επί αιώνες: Είναι οι κοινωνικές διαφορές, που έχουν τις
ρίζες τους στην κατοχή των ιθαγενών Αμερικανών από τους Ευρωπαίους κατά τη
διάρκεια του 16ου αιώνα. Περισσότερο από ό,τι σε άλλες περιοχές, η Λατινική
Αμερική γεννήθηκε εν μέσω βίαιων συγκρούσεων και κατοχής. Οι Ευρωπαίοι
υπέταξαν τους ινδιάνικους πληθυσμούς της Αμερικής και έφεραν, επίσης, μεγάλο
αριθμό σκλάβων από την Αφρική, ειδικά στην Καραϊβική και στη Βραζιλία.

Οι κοινωνίες έγιναν πολυσύνθετες από πλευράς φυλών και εθνικοτήτων, καθώς οι
Ευρωπαίοι, οι Ινδιάνοι της Αμερικής και οι Αφρικανοί παντρεύονταν μεταξύ τους,
όμως η μακροπρόθεσμη τάση της ευρωπαϊκής κυριαρχίας και της αφρο-αμερικανικής
υποτέλειας εξελίχθηκε σε βαθύ τραύμα των λατινοαμερικανικών κοινωνιών. Ακόμη
και σήμερα, η ανισότητα των εισοδημάτων στη Λατινική Αμερική είναι από τις
μεγαλύτερες στον κόσμο, αντικατοπτρίζοντας τις παλιές ρίζες του εθνικού και
φυλετικού διχασμού.

H ανισότητα στο εισόδημα ρίχνει βαριά τη σκιά της. Οι πλούσιοι πολέμησαν για
καιρό εναντίον των φορολογικών ρυθμίσεων που απαιτούνται για να αυξηθούν οι
επενδύσεις στην εκπαίδευση και στην υγεία, δημιουργώντας βαθιές κοινωνικές
διαφορές και αφήνοντας πολλούς ανθρώπους χωρίς τα προσόντα (και την υγεία) που
απαιτεί η παγκόσμια ανταγωνιστικότητα.

Έλλειμμα τεχνολογίας

Πέρα από αυτό, μια βασική αιτία της αποτυχίας της οικονομικής στρατηγικής
είναι το ότι στη Λατινική Αμερική, σε αντίθεση με την Ασία, η παγκόσμια
τεχνολογική επανάσταση συζητιέται πολύ λιγότερο και εθνικές πολιτικές για την
προώθηση της επιστήμης και της τεχνολογίας σπάνια προωθούνται.

Το αποτέλεσμα είναι ότι η Λατινική Αμερική δεν μπόρεσε να επωφεληθεί επαρκώς
από την παγκόσμια τεχνολογική πρόοδο. H κατάσταση, όμως, αφήνει περιθώρια
ελπίδας. H Βραζιλία έδειξε ότι μπορεί να εξάγει τεχνολογία. Πέτυχε, κυρίως, να
εξάγει αεροσκάφη, αλλά και πολλά καταναλωτικά προϊόντα. Το Μεξικό επίσης έχει
αρχίσει να κινητοποιείται στον τομέα της τεχνολογίας. H Αργεντινή, η Χιλή και
άλλες χώρες μπορούν να εισάγουν την υψηλή τεχνολογία στη γεωργία (στον τομέα
της αγρο-βιοτεχνολογίας, για παράδειγμα), αν προσπαθήσουν.

Δεν προσπάθησαν

Όμως, οι λατινοαμερικανικές χώρες δεν έχουν προσπαθήσει ακόμη να υιοθετήσουν
την τεχνολογική επανάσταση – σίγουρα όχι με την προσήλωση που το έχουν κάνει
οι ασιατικές. Μια τέτοια προσπάθεια θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό
ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη. H υιοθέτηση μια τέτοιας πολιτικής θα σήμαινε
αυτομάτως τη σημαντική αύξηση των δαπανών για την έρευνα και την τεχνολογία,
όπως έχουν κάνει οι αναπτυσσόμενες χώρες στην Ασία. Οι λατινοαμερικανικές
χώρες θα πρέπει να προσπαθήσουν να αυξήσουν τις δαπάνες περίπου στο 2% του ΑΕΠ
(από 0,5% σήμερα). Αυτό θα πρέπει να γίνει μέσω κρατικής υποστήριξης για τη
λειτουργία εργαστηρίων και πανεπιστημίων και μέσω της δημιουργίας κινήτρων για
τη δημιουργία τμημάτων έρευνας και ανάπτυξης από ιδιωτικούς φορείς. Οι
κινήσεις αυτές θα προσέλκυαν πολυεθνικές εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην
υψηλή τεχνολογία, όπως έγινε στην Ασία.

H εκπαίδευση

Θα πρέπει, επίσης, να βελτιώσουν την εκπαίδευση, όσον αφορά την επιστήμη και
την τεχνολογία, και να πείσουν μεγαλύτερο ποσοστό μαθητών να φοιτήσουν στο
πανεπιστήμιο. H κυβερνητική βοήθεια σε ό,τι αφορά τα δίδακτρα σε συγκεκριμένα
πανεπιστήμια μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο, όπως και οι επενδύσεις σε
υπολογιστές και υψηλή τεχνολογία, σε σχολεία και κοινότητες.

H κοινωνική και η τεχνολογική ατζέντα δεν είναι ανεξάρτητες η μία από την
άλλη. Και οι δύο ζητούν από τις κοινωνίες της Λατινικής Αμερικής να επενδύσουν
περισσότερα στους ανθρώπους τους, ώστε οι Λατινοαμερικανοί να αυξήσουν
σημαντικά την παραγωγικότητά τους. Αν οι επενδύσεις φτάσουν σε κάθε μέρος της
Λατινικής Αμερικής, πλούσιο ή φτωχό, οι προοπτικές της περιοχής θα βελτιωθούν
σημαντικά.

© Project Syndicate, Ιούνιος 2004

Ο Jeffrey Sachs είναι καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του Earth
Institute στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Columbia.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ