Γιαπωνέζικες απομιμήσεις

Ο χορός του «Οιδίποδα τυράννου» όπως παρουσιάστηκε στο Ηρώδειο από τον ιαπωνικό θίασο σε σκηνοθεσία Γιούκιο Νιναγκάουα

Διαβάζω ότι η πρόσφατη παράσταση του «Οιδίποδα τυράννου» του Σοφοκλή από τον
Ιάπωνα σκηνοθέτη Νιναγκάουα ήταν ακαδημαϊκή και «ευρωπαϊκή», σε αντίθεση με
την παλιά του «Μήδεια» που ήταν τάχα ιαπωνική. Λάθος. Εν πρώτοις θυμίζω πως η
«Μήδεια» πρωτοήρθε στον Λυκαβηττό μέσω των καλλιτεχνικών ανταλλαγών των δύο
χωρών. Και την παρακολουθήσαμε 12, μετρημένοι θεατές, ανάμεσά τους ο Μινωτής,
η Χορς, ο Μεσσάλας. Ντράπηκα και έγραψα μια επιφυλλίδα στο Κυριακάτικο «Βήμα».
Κάποιοι φαίνεται πως ντράπηκαν και έφεραν την άλλη χρονιά την παράσταση στο
Ηρώδειο, και έγινε παράσταση-θρύλος.

Αλλά κάποιοι παρεξηγούν. H παράσταση του Νιναγκάουα και τότε ήταν ευρωπαϊκή.
Το μόνο ιαπωνικό ήταν τα κοστούμια. Υποκριτική εξπρεσιονιστική, της γερμανικής
εκδοχής, χορός με ομαδική συνεκφώνηση (σπρέχκορ), μουσική ρομαντική κάτι σαν
τη γνωστή σκηνική του Μέντελσον για την «Αντιγόνη». Ο Νιναγκάουα είχε και έχει
επηρεαστεί από τη γερμανική ερμηνευτική σχολή που δόξασε τον Ράινχαρτ. Όμως,
όπως ο ίδιος ομολογεί, μπήκε στο παιχνίδι της ερμηνείας της αττικής τραγωδίας
βλέποντας παραστάσεις του Ροντήρη, του Μινωτή και του Μουζενίδη στο Τόκιο. Ο
Κατράκης έχει παίξει Οιδίποδα, ο Μινωτής Προμηθέα. H πρωταγωνίστρια του
Ροντήρη Ασπασία Παπαθανασίου έπαιξε Ιοκάστη δίπλα στον Χίρα-Οιδίποδα στη
δεύτερη εκδοχή του Νιναγκάουα.

Πριν από σαράντα χρόνια είχε έρθει στην Επίδαυρο μια παράσταση του Οιδίποδα
σκηνοθετημένη από τον Γερμανό σκηνοθέτη Zeller. Μια γοτθική, μπαρόκ και σχεδόν
φασιστική ερμηνεία, πάντως ανθελληνική, δηλαδή εκτός ελληνικού μέτρου, ήθους,
και ευτελούς φιλοκαλλίας. Ο Χορός, με σπρέχκορ ήταν άκρως επιθετικός, σχεδόν
υβριστικός, ύψωνε το δάχτυλο και απειλούσε το πάνθεον. Ο Οιδίπους ένας
χιτλερίσκος. Έχω ευτυχώς στη διάθεσή μου μια βιντεοκασέτα με την εκδοχή του
Οιδίποδα με Χίρα-Παπαθανασίου. Τελείως άλλη άποψη από αυτή που είδαμε στο
Ηρώδειο. Εκείνη είχε γιαπωνέζικη τουλάχιστον όψιν όπως η Μήδεια και δύο
μεγάλους ηθοποιούς που γνωρίζουν τι σημαίνει μέγεθος και τραγικό μέτρο.

Αυτό που είδαμε ως τρίτη εκδοχή είναι ο χειρότερος Οιδίποδας που είδαμε στην
Αθήνα και στην Επίδαυρο. Ένα καλό είχε, μάθημα σ’ όλους τους μεταμοντέρνους
διάττοντες και του τόπου μας που διακηρύσσουν ότι δικαιούνται να κάνουν
παράσταση αρχαίου δράματος, δηλαδή να πουλάνε στους αφελείς ή στους
ξιπασμένους Αισχύλο, Σοφοκλή και Ευριπίδη κρατώντας λέει, άμα τους γουστάρει,
και τρεις μόνο λέξεις (! ) από το κείμενό τους. Καιρός είναι να αναληφθεί μια
διεθνής εκστρατεία μερικά κείμενα να αναγορευτούν διατηρητέα, ως έχουν. Γιατί
δηλαδή δεν μπορεί ο κάθε εργολάβος να γκρεμίσει ή να παραποιήσει ένα κτίριο
του 15ου ή του 19ου αιώνα και κάθε ξυλοσχίστης να μπορεί (επειδή βέβαια το
διαπράττουν σε πεθαμένους συγγραφείς χωρίς πνευματικά και ηθικά δικαιώματα) να
ανασκολοπίζει, να παραποιεί, να διασκευάζει, να αναδομεί τον Αισχύλο, τον
Σαίξπηρ ή τον Γκαίτε.

Ο Νιναγκάουα και ο Πίτερ Χολ, ο Στάιν, ακόμα και ο Στούρουα, ο Ρονκόνι
σέβονται το κείμενο τουλάχιστον.

Ο Οιδίποδας του Νιναγκάουα παίχτηκε όχι μόνο ολόκληρος (δεν παραλείφθηκε ούτε
ένας στίχος) αλλά, όπως στην «Ορέστεια» του Στάιν, ενσωματώθηκαν και
διευκρινιστικά σχόλια, μυθολογικές διασαφήσεις. Και εδώ πρέπει να τιμήσουμε
ιδιαίτερα την ελληνομαθέστατη Χαρούε Γιαμαγκάτα, γνώριμη, συμπαθέστατη φίλη
των θεατρικών μας και φιλολογικών πραγμάτων.

Ο Νιναγκάουα, δικαίωμά του, θέλησε να κάνει μια ευρωπαϊκή ανάγνωση της
τραγωδίας του Σοφοκλή. Ακολούθησε τη γνωστή τακτική του ιαπωνικού βιομηχανικού
μαϊμουδισμού. Όπως οι Ιάπωνες βιομήχανοι αντιγράφουν τα ελβετικά ρολόγια ή τις
γερμανικές φωτογραφικές μηχανές, ο Νιναγκάουα απευθυνόμενος στο αλλοτριωμένο
κοινό της πατρίδας του (με αμερικανική και κεντροευρωπαϊκή κουλτούρα) έφτιαξε
μια παράσταση μαϊμού. Εν πρώτοις, όπως οι εδώ παραγωγοί, κατέφυγε σε
τηλεοπτικά και κινηματογραφικά αστέρια.

Οι δύο πρωταγωνιστές του, ο Μανσάι Νομούρα (Οιδίπους) και η Ρέι Ασάμι
(Ιοκάστη) προέρχονται από το ελαφρό, λαϊκό κωμικό και μουσικό θέατρο. Απ’ ό,τι
φαίνεται, ικανοί και ταλαντούχοι στο είδος τους οι άνθρωποι. Αν η βασική σκέψη
του Νιναγκάουα ήταν πως ο Οιδίπους (λόγω και του οιδήματος, της αναπηρίας του
πιθανόν) είναι ένας κλόουν, εγώ προσωπικά δεν θα διαφωνούσα αν ήταν κλόουν,
μαριονέτα, του θεού όμως. Αντιλαμβάνεται κανείς τη διαφορά. H Ιοκάστη από την
άλλη δεν είναι κοσμική κυρία που σκότωσε ένα τεκνό! Οι δύο πρωταγωνιστές του
έργου έρχονται σε σύγκρουση με πολλές υποκριτικές σχολές της Ευρώπης και του
ιαπωνικού εξπρεσιονισμού γερμανικής προελεύσεως. Ο Τειρεσίας ερχόταν από τις
φιγούρες της Μητρόπολης του Φριτς Λανγκ, ο Κρέων από την παράδοση των
κινηματογραφικών σαμουράι αμερικανικής αντιλήψεως, ο αγγελιαφόρος θύμιζε
Βόκοβιτς και οι δύο βοσκοί ερχόντουσαν από τους χωρικούς του «Ρασομόν» του Κουροσάβα.

Χορός: ένταση, πάθος και ακραία οργή

Ο χορός του Νιναγκάουα είχε ομολογουμένως και ένταση και πάθος, αλλά, όπως
του Zeller, ήταν άκρως επιθετικός, βίαιος και οργισμένος. Το χορικά όμως του
Σοφοκλή είναι πανικόβλητα όχι οργισμένα, ικεσίες, ερωτικές νοσταλγίες και
φιλοσοφία πάνω στα ανθρώπινα. Βρήκα ενδιαφέρουσα τη μουσική του Χιντέκι Τόγκι
που χόρεψε και ένα ιντερμέδιο. Θύμιζε βέβαια Ευρώπη σαφώς, γιατί όχι θα πείτε,
αφού το παν προς εκεί έρρεπε, αλλά συχνά οι μουσικές ριπές-βιτσιές μάς
πήγαιναν στον Καντζελί, τον μεγάλο Γεωργιανό συνθέτη, στενό συνεργάτη του
Στούρουα.

Αν Έλληνας συνθέτης ανέθετε στον Χορν τον Οιδίποδα επειδή έπαιξε το νούμερο
«Ελλάδα, Ελλαδάρα μου» στην «Οδό Ονείρων» του Χατζηδάκι και την Ιοκάστη στη
Μαίρη Αρώνη γιατί έπαιξε την Πάστα Φλόρα στο σινεμά, θα είχε γελάσει το
παρδαλό κατσίκι. Εξάλλου ποτέ του ο Χορν δεν διανοήθηκε να παίξει τραγωδία
ούτε ο Δενδραμής, ούτε η Μανωλίδου, ούτε η Λαμπέτη. H Αρώνη έπαιξε και
απέτυχε.

Αλλά όταν το επιχειρεί αναλόγως ο Νιναγκάουα επειδή κάποτε διέθετε τον
μεγάλο Χίρα εκστασιάζονται οι ελιτήριοι.