Aγώνες να δουν τα μάτια μας

H θρησκευτική λατρεία, η ευγονική τελετουργία, η ετοιμασία του ανθρώπου για
τον πόλεμο, η άμιλλα για την ανάδειξη του πρώτου και του καλύτερου, ο έρωτας
και ο θάνατος συμπλέκονται στην αφετηρία του σύνθετου και πολυεπίπεδου
φαινομένου των αγώνων, που πραγματεύεται διεξοδικά ο αναπληρωτής καθηγητής της
Αρχαιολογίας Πάνος Βαλαβάνης. Αγώνες υπήρχαν από την 3η χιλιετία π.X. στους
Σουμέριους και τους Αιγυπτίους. Οι Έλληνες τους ανέπλασαν, τους μετέπλασαν,
τους έκαναν θεσμό που κυριάρχησε σε όλον τον αρχαίο κόσμο, ενώ αγώνες τοπικής
σημασίας οργάνωνε κάθε πόλη και κάθε ιερό στην Αρχαία Ελλάδα. Τα κείμενα
προσπαθούν να δείξουν το γιατί και το πώς αναπτύχθηκαν οι αγώνες στα ιερά που
πραγματεύονται ώστε να αποκτήσουν πανελλήνια σημασία και πώς αποτυπώνονται οι
ιστορικές, πολιτικές και ιδεολογικές ζυμώσεις στα εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά
και καλλιτεχνικά κατάλοιπα.

Ολυμπιακοί

Τελευταία αρχαιολογικά δεδομένα «αποκλείουν» την ύπαρξη αθλητικής
δραστηριότητας πριν από το 700 π.X., αλλά από αρχαίες πηγές η έναρξη των
Αγώνων τοποθετείται το 776 π.X. Επί δώδεκα αιώνες οι Ολυμπιακοί ήταν το
αθλητικό γεγονός με τη μεγαλύτερη διάρκεια, ακτινοβολία και απήχηση, το οποίο
ξεπέρασε τα σύνορα του ελληνικού κόσμου. Αυτό αποτυπώνεται στον μεγάλο πλούτο
των πληροφοριών, αρχιτεκτονικών καταλοίπων και έργων τέχνης που έφθασαν έως
τις ημέρες μας και στοιχειοθετούν μια ιστορία γεμάτη διακυμάνσεις που ξεκινά
το 2600 π.X. και λήγει τον 7ο αιώνα μ.X.

Πύθια

H ιστορία των Δελφών και των Πυθίων ξεκινά τον 16ο αιώνα σε ανάμνηση της Νίκης
του Απόλλωνα πάνω στον θηλυκό δράκοντα – φρουρό ενός πανάρχαιου ιερού του
Πύθωνα. Αρχικά οι αγώνες στο στάδιο ήταν μόνο μουσικοί – από το 586 π.X.
προστέθηκαν γυμνικοί και ιππικοί. Στους Δελφούς η έμφαση δινόταν στην τέχνη
και τη διπλωματία, με την ίδρυση αμφικτιονίας και τη μεσολάβηση – με τη
βοήθεια και του μαντείου – στην ειρηνική επίλυση των διαφορών. Ανάλογο ήταν το
κλίμα των αγώνων, αλλά και η καλλιτεχνική άμιλλα στο επίπεδο των αναθημάτων
που εκπροσωπούσαν το κύρος και τη στάθμη των πόλεων.

Ίσθμια

Επτακόσια μέτρα από τον Ισθμό της Κορίνθου, στο επίκεντρο της ιστορικής
Ελλάδας, το Ιερό του Ποσειδώνος, θεού της θάλασσας, αλλά και των αλόγων, των
υπόγειων νερών και σεισμών, δείχνει σημάδια λατρείας από τον 11ο αι. π.X. Ο
πρώτος ναός του Ποσειδώνα κτίσθηκε τον 7ο αι. π.X., οι αγώνες θεσπίσθηκαν από
το 582 π.X., οπότε δημιουργήθηκε και το στάδιο, όπου εφαρμόσθηκε ένα καινοτόμο
σύστημα που εμπόδιζε τις πρόωρες εκκινήσεις των 16 δρομέων. Μοναδικό
χαρακτηριστικό των Ίσθμιων είναι ότι στο θέατρο οργανώνονταν και εκθέσεις
ζωγραφικής.

Νέμεα

Το πένθος ταιριάζει στη Νεμέα, όπου οι ελλανοδίκες φορούσαν μαύρα ρούχα και οι
νικητές στέφονταν με αγριοσέληνο, το άλσος ήταν γεμάτο κυπαρίσσια που θύμιζαν
τη μοίρα του πρίγκιπα Οφέλτη, ο οποίος πέθανε πρόωρα και προς τιμήν του
ιδρύθηκαν οι αγώνες από το 583 π.X. που όμως ήταν αφιερωμένοι στον Δία και
μεταφέρθηκαν από τους Αργείους στο Άργος. Στα Νέμεα του 235 π.X. σημειώθηκε η
μεγαλύτερη παραβίαση της εκεχειρίας όταν ο Άρατος συνέλαβε και πούλησε ως
δούλους τους αθλητές που πήγαν ν’ αγωνισθούν στο Άργος. Χαρακτηριστικοί ήταν
οι παιδικοί αγώνες, στους οποίους μετείχαν παιδιά 12 – 16 ετών.

Παναθήναια

Στην Αθήνα βλέπει κανείς αγώνες όχι μόνο ταχύτητας και δύναμης αλλά και
ευφράδειας και σοφίας και όλων των άλλων τεχνών, έλεγε ο Ισοκράτης για τα
Παναθήναια, τους μόνους αγώνες στους οποίους οι νικητές πληρώνονταν σε τόνους
λαδιού. Τα μεγάλα Παναθήναια αναδιοργανώθηκαν από το 566 π.X. προς τιμήν της
Αθηνάς, είχαν τον χαρακτήρα πάνδημης γιορτής και, εκτός από τα κλασικά
αθλήματα, διοργανώνονταν αρματοδρομία, λαμπαδηδρομία, ένοπλοι χοροί και
ανδρικά καλλιστεία, αγώνες κωπηλασίας στο Φάληρο, ασκήσεις ταχύτητας ή
διεξοτεχνίας με λέμβους ή τριήρεις, διαγωνισμοί κιθάρας, αυλού, τραγουδιού
κ.ά.

Υπάρχουν και περίεργα…

Οι παναθηναϊκοί αμφορείς με την παράσταση της Αθηνάς γεμάτοι με λάδι δίνονταν ως βραβεία στους νικητές των Παναθηναίων και συχνότατα πωλούνταν και εξάγονταν αμέσως εκτός Αττικής

Καύχημα: Ο Αλκιβιάδης συμμετείχε στους Ολυμπιακούς του 416 π.X. με επτά
τέθριππα και κέρδισε την πρώτη, δεύτερη και τέταρτη θέση και πανηγύρισε
προσφέροντας πλούσιο γεύμα στους 50.000 θεατές! Δανείσθηκε μάλιστα τα χρυσά
και αργυρά σκεύη της Αθηνάς για το συμπόσιο.

Μποϊκοτάζ: Όταν ο Κάλλιππος, αθλητής από την Αθήνα, επιχείρησε να
κλέψει τη νίκη το 388 π.X., οι ιερείς τού επέβαλαν υπέρογκο πρόστιμο. Οι
Αθηναίοι έστειλαν ως μεσολαβητή τον ρήτορα Ανδοκίδη, που απείλησε με αθηναϊκό
μποϊκοτάζ τους αγώνες. Οι ιερείς ζήτησαν παρέμβαση του Μαντείου των Δελφών, το
οποίο απείλησε τους Αθηναίους με αποκλεισμό από τη χρησμοδοσία. Τελικά το
πρόστιμο πληρώθηκε…

INFO

Πάνος Βαλαβάνης, «Ιερά και Αγώνες στην Αρχαία Ελλάδα. Ολυμπία, Δελφοί, Ισθμία,
Νεμέα, Αθήνα», Εκδόσεις Καπόν, Σελ. 446, Πρόλογος: Ser John Boardman. Τιμή 110 ευρώ.