Διαστάσεις E, όχι και αντισημίτης!

«Γάλλος, Μεσόγειος, Εβραίος, οικουμενιστής, Ευρωπαίος, λαϊκός. Είναι, όπως
λέω, οι ομόκεντρες ταυτότητές μου. Όσο για την κατηγορία του αντισημίτη
Εβραίου, δεν μπορώ να την αντιμετωπίσω στα σοβαρά. Αρκεί κανείς να διαβάσει τα
βιβλία μου!».

Εντγκάρ Μορέν: ένας ελεύθερος άνθρωπος

Τον πατέρα του τον έλεγαν Βιντάλ Ναούμ και ανήκε σε μια μεγάλη οικογένεια
Σεφαρδιτών από τη Θεσσαλονίκη. Τη μάνα του την έλεγαν Λούνα. Αλλά την έχασε
νωρίς, σε ηλικία μόλις 10 ετών. Ήταν η «εσωτερική του Χιροσίμα». Αδέλφια δεν
είχε. Τα ‘βαλε με τον πατέρα του, κλείστηκε στα βιβλία του, έκαναν χρόνια να
μιλήσουν. Και τότε έμαθε ότι η μητέρα του παρά λίγο να πεθάνει στη γέννα, είχε
μπλέξει ο ομφάλιος λώρος στον λαιμό της. «Έπρεπε να πεθάνω για να ζήσει,
έπρεπε να πεθάνει για να ζήσω». Ένα θεμελιώδες οξύμωρον «ζωή/ θάνατος», που
σημάδεψε τη ζωή του Εντγκάρ Μορέν. Αργότερα πρόσθεσε κι άλλα τέτοια οξύμωρα,
αντιφατικά και δημιουργικά: «Εβραίος/ μη Εβραίος» (ταυτότητα/ όχι
ιδιαιτερότητα), «δεξιός/αριστερός» (ανάγκη για ασφάλεια/ ανάγκη για
μεταρρυθμίσεις), «γη/ πατρίδα» (ο πλανήτης μας/ η χώρα μας). Έτσι πορευόταν
πάντα, προσπαθώντας να κάνει τα αντίθετα να συνυπάρξουν. «Προτιμώ αυτό που
συνδέει από εκείνο που χωρίζει», λέει στη Λιμπερασιόν. «Σήμερα, δεν
σταματούν να χωρίζουν τους πληθυσμούς, να διαιρούν τα χωριά, να κόβουν τις
ελιές».

Εκτός από την περιτομή και τον σεβασμό του Πάσχα, η οικογένειά του δεν του
πέρασε κανένα άλλο στοιχείο της εβραϊκής κουλτούρας. Κι ο πατέρας του,
άλλωστε, αντιφατικός ήταν: σιχαινόταν το χοιρινό, αλλά τρελαινόταν για το
ζαμπόν! H οικογένεια ήταν συνδεδεμένη με το Ισραήλ, δεν υπήρχε αμφιβολία. Όχι
όμως σε σημείο που να το υπερασπίζεται για λόγους αρχής. «Ήμουν ένας μη
Εβραίος Εβραίος, ένας Εβραίος μη Εβραίος», λέει σήμερα ο μεγάλος
κοινωνιολόγος. «Γι’ αυτόν η λέξη Εβραίος είναι επίθετο, όχι ουσιαστικό»,
διευκρινίζει ένας φίλος του. Αργότερα έγινε ένας κομμουνιστής μη κομμουνιστής.
Το ένα πόδι το είχε στο Παρίσι, το άλλο στην Τοσκάνη ή στο Μεξικό – όπου
άνοιξε πρόσφατα ένα Πανεπιστήμιο Εντγκάρ Μορέν. Του άρεσαν όλες αυτές οι
αντιφάσεις. Τελικά διάλεξε να δηλώσει «νεο-μαρανιστής», από το όνομα των
Ισπανών Εβραίων που προσηλυτίστηκαν βίαια στον καθολικισμό κατά την Ιερή
Εξέταση.

Έπρεπε να φτάσει στα 80 του χρόνια αυτός ο ελεύθερος άνθρωπος για να δεχθεί
από την πιο απροσδόκητη πλευρά την πιο παράλογη κατηγορία. Οι Δικηγόροι Χωρίς
Σύνορα και η οργάνωση Γαλλία – Ισραήλ πήγαν τον Εντγκάρ Μορέν στα δικαστήρια
με την κατηγορία της «ρατσιστικής δυσφήμησης» και της «υπεράσπισης
τρομοκρατικών πράξεων» (Διαστάσεις, 24/3/2004). Το έγκλημά του ήταν ένα άρθρο
στη Μοντ, όπου υποστήριζε το αυτονόητο: «Οι Εβραίοι που υπήρξαν θύματα
μιας ανελέητης τάξης επιβάλλουν την ανελέητη τάξη τους στους Παλαιστινίους».
Την περασμένη Τετάρτη, το δικαστήριο της Ναντέρ τον απάλλαξε από κάθε
κατηγορία. Οι μηνυτές του εξασφάλισαν μια θέση στον σκουπιδοτενεκέ της
Ιστορίας.