Θηριώδεις θεατές θηριωδιών

Πόση πια αγριότητα θα δούμε ανήμποροι να αντιδράσουμε σ’ αυτήν;

Παγώσαμε μπροστά στο βίντεο του αποκεφαλισμού του Αμερικανού επιχειρηματία από
μέλη της Αλ Κάιντα. Ήταν η απάντησή τους στους Βρετανούς και Αμερικανούς για
τα βασανιστήρια που υπέστησαν οι Ιρακινοί στα χέρια τους. Το βίντεο του
αποκεφαλισμού. Όχι ο ίδιος ο αποκεφαλισμός. Εκείνο που έχει σημασία είναι η
εικόνα της πράξης. Να μεταδοθεί. Να έχει θέα ο κόσμος στη βαρβαρότητα.

Άραγε μπορούμε να αντιληφθούμε σε τι κόσμο ζούμε; Έχουμε συνείδηση αυτών που
συμβαίνουν επειδή έχουμε τις εικόνες τους; Γιατί όλο αυτό το άγριο θέαμα το
οποίο μας βομβαρδίζει μοιάζει παράλογο, μοιάζει να συμβαίνει στο μυαλό νοσηρού
σκηνοθέτη ίσως, που θέλει να απευθυνθεί σε εξίσου νοσηρά ένστικτα του κοινού
του. Αν για τον εφιάλτη του οικονομικού κραχ η εκτόνωση ήταν η γέννηση των
ταινιών με τον Δράκουλα και τον Νοσφεράτου, σε ποιον άραγε εφιάλτη του κόσμου
απευθύνεται αυτό το θέαμα της «ζωντανής» βίας;

Ένα θέαμα που δεν το αποτελούν μόνον οι εικόνες των βασανιστηρίων, αυτά
τα ντοκουμέντα απόλυτης αποσύνθεσης του ανθρώπου, δεν το συμπληρώνει μόνο το
βίντεο του αποκεφαλισμού που υποτίθεται απαντά στα προηγούμενα και που το
πρόβαλαν εγχώρια και διεθνή μέσα, έστω «λογοκριμένο», με εκείνη την
ηλεκτρονική θολούρα να κρύβει το κομμένο κεφάλι, λες και θα μπορούσε να
μειώσει τη φρίκη, αλλά ένα θέαμα αποσύνθεσης που το συμπληρώνουν τα πλάνα της
συγγνώμης των Μπους και Μπλερ, τα πλάνα με την ομολογία Ράμσφελντ ότι γνώριζε
μεν, αλλά δεν χρειάζεται να παραιτηθεί για κάτι τόσο «αμελητέο» μπροστά στην
προσφορά του στον «πολιτισμό», με τα πλάνα του Μπους να δηλώνει ότι στηρίζει
τον πολύ ικανό υπουργό του (Ράμσφελντ).

Όλο μαζί ένα θέαμα τρόμου. Ένα θρίλερ χωρίς τέλος. Ένα θρίλερ στο οποίο
κι εμείς οι θεατές αποτελούμε μέρος του. Μας αφορά την ίδια στιγμή που μοιάζει
να μας καθηλώνει ανήμπορους. Διαβρώνει το βλέμμα μας, προχωράει έως το μυαλό
και την ψυχή. Γιατί αν οι δρακουλιάρικες ταινίες ή τα αριστουργήματα του
γερμανικού εξπρεσιονισμού ήταν κριτικό σχόλιο στους εφιάλτες της εποχής, τον
καπιταλισμό, τον φασισμό, αν εκτόνωναν τον τρόμο του μεγάλου κοινού που
έφριττε, αλλά γνώριζε ότι είναι ένα κινηματογραφικό ψέμα, αυτό που
παρακολουθούμε σήμερα από τα δελτία ειδήσεων έχει τη φρίκη του πραγματικού.
Πόση συνείδηση όμως ότι είναι πραγματικό έχουμε; Μήπως για τους περισσότερους
είναι κάτι που συμβαίνει μακριά, σε άλλους, και μπορούμε να αποστρέψουμε την
κεφαλή μετά βδελυγμίας; Μπορούμε;

Και αν σκεφθούμε ότι το θέαμα, και δη το τηλεοπτικό, στην εποχή μας έχει μια
διάσταση «εκπαιδευτική», ανατριχιάζει κανείς και μόνο να σκεφθεί αυτή την
πιεστικά διαρκή «πολιτισμική» βία των άγριων εικόνων που επιτίθενται στον
πυρήνα της σκέψης του θεατή. Πόλεμοι σε «απευθείας» μετάδοση, βασανιστήρια
βιντεοσκοπημένα και φωτογραφημένα για να τα δει ο κόσμος, αποκεφαλισμός σε
βίντεο – ο τελευταίος υποτίθεται από «βαρβάρους», από «μη πολιτισμένους», αλλά
ποιος ορίζει τα κριτήρια αλήθεια;

Να μη βλέπουμε; Μα δεν είναι εκεί το πρόβλημα. Φυσικά και οφείλουμε να
βλέπουμε. Οφείλουμε να ξέρουμε τι συμβαίνει. H σιωπή, η απόκρυψη δεν καταργεί
τη βία. Όμως και αποκάλυψη δεν τη μειώνει. Γιατί το θέμα είναι αν μπορούμε να
αντιληφθούμε τι είναι αυτό που βλέπουμε. Με τα μπιγκμπραδερικά θεάματα να
καθιερώνουν την εξαχρείωση των ανθρώπινων σχέσεων, την αλληλοκατάδοση, τον
άγριο ανταγωνισμό για το τίποτε, όσα δηλαδή επεδίωκαν οι ολοκληρωτισμοί με μια
εκβιαστική «ενότητα» που σήμαινε τον θάνατο του άλλου και εν τέλει του εαυτού,
εκχωρημένου στον Αρχηγό, το Κόμμα, το Δόγμα κ.λπ., οι εικόνες των ανθρώπων που
με χαρά βασανίζουν ή με ενθουσιασμό αποκεφαλίζουν μοιάζουν απλώς με μία
αποστροφή του παγκόσμιου θεάματος που προβάλλει διαφορετικές μεθόδους
κατάργησης του ανθρώπου.

Εθισμός στη μείωση του ανθρώπου

Τίποτε δεν είναι ούτε τυχαίο ούτε ανεξάρτητο σε αυτήν την εποχή όπου το
ανθρώπινο υποκείμενο μειώνεται άλλοτε με τρόπους διασκεδαστικούς και άλλοτε
φρικιαστικούς. Και ο εθισμός στη μείωση είναι μεγαλύτερος εφιάλτης από
οποιοδήποτε βίντεο αποκεφαλισμού. Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει ή όχι να
προβάλλονται τέτοιου είδους εικόνες, γιατί μεταθέτει τον προβληματισμό από την
ουσία των γεγονότων, στην επιφάνεια, στην εικόνα τους. Το ερώτημα είναι γιατί
μας συμβαίνει. Τι είδους πολιτισμός είναι αυτός που χαρακτηρίζεται απολύτως
από εκείνη τη φράση του Βαλερί: «Μπορεί να πει κανείς ότι όλα όσα ξέρουμε,
δηλαδή όλα όσα έχουμε τη δύναμη να κάνουμε, στράφηκαν τελικά εναντίον αυτού
που είμαστε». Μόνο που δεν ξέρουμε πλέον τι είμαστε. Μήπως «απλώς» θηριώδεις
θεατές θηριωδιών;