ΠIEP-ZIΛ NTE ZEN «Kαι οι επιστήμονες παραπληροφορούν»

«Είναι καιρός να μιλήσουμε στους νέους για την περιπέτεια της έρευνας», λέει ο Γάλλος φυσικός Πιέρ -Ζιλ ντε Ζεν, ο οποίος βρέθηκε για λίγο στην Αθήνα. «Να μιλήσουμε επίσης στους δασκάλους τους, οι οποίοι συχνά διδάσκουν την επιστήμη ως γνώση “κλασική” που απέχει από την καθημερινότητα»

Στην Ελλάδα πολλοί και συχνά του μιλούν περί Διαφωτισμού. «Τι συμβαίνει»,
αναρωτιέται, «δεν γνωρίσατε τον Διαφωτισμό του 18ου αιώνα σ’ αυτή τη χώρα;».
Δεν είναι ενθουσιώδης με τη φιλοσοφία. Ο νομπελίστας Pierre-Gilles de Gennes
(Πιέρ-Ζιλ ντε Ζεν) κρατά αποστάσεις από τη θεωρία. «Ο Διαφωτισμός είχε θετικά,
είχε κι επικίνδυνα σημεία. Έδωσε κυρίαρχο ρόλο στη θεωρία, στα ιδανικά, σε μία
εποχή όπου δίπλα μας γινόταν πράξη η βιομηχανική επανάσταση», λέει στα «NEA».
Στη δική του διαδρομή αναζητά την ισορροπία ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη,
ανάμεσα στην εφαρμοσμένη και τη βασική επιστήμη.

Τον αποκαλούν «Ισαάκ Νιούτον της σύγχρονης εποχής». Είναι ο άνθρωπος που
κατάφερε να διαμορφώσει κανόνες για το πώς εντελώς διαφορετικά φυσικά
συστήματα περνούν από την κατάσταση τάξης σε κατάσταση αταξίας, χάους. Ο
ηλικίας 72 ετών Γάλλος νομπελίστας εργάστηκε σκληρά, όχι μόνο στην έρευνα αλλά
και στην εκπαίδευση. Το διάστημα από το 1993 έως το 1995 επισκέφθηκε περίπου
200 σχολεία στη Γαλλία. Μίλησε με μαθητές και δασκάλους. «Ήταν εξαντλητικό,
αλλά πολύ ενδιαφέρον. Πρώτος εγώ έκανα κριτική στο εκπαιδευτικό σύστημα κι
έτσι προκαλούσα τη συζήτηση. Έμαθα πολλά. Για καιρό νόμιζα πως δεν θα
οδηγούσαν πουθενά, όμως με έκπληξη είδα, μερικά χρόνια αργότερα, πως ορισμένες
από τις ιδέες που προέκυψαν τότε οικειοποιήθηκαν σε κείμενα και προτάσεις του
γαλλικού υπουργείου Παιδείας».

Όταν λέει «δεν επιτρέπουμε στους νέους την πρόσβαση στις επιστήμες»,
κρίνει ένα ολόκληρο σύστημα, όχι μόνο στη Γαλλία, αλλά διεθνώς. Κρίνει τη
θεωρητική προσέγγιση. «Νομίζω ότι πρέπει η εκπαίδευση να γίνει πιο “πρακτική”,
πιο “εφαρμοσμένη”. Να δίνουμε στα παιδιά, παραδείγματα. Να προσφέρουμε τη
δυνατότητα να κάνουν έρευνα στην πραγματικότητα, στον κόσμο γύρω τους. H
θεωρία απέτυχε ως το κέντρο της διδασκαλίας. Ας δώσουμε μία ευκαιρία στις
πρακτικές εφαρμογές, στα κουίζ και τις ασκήσεις που προκαλούν τη σκέψη και το
μυαλό. Για να γίνει όμως κάτι τέτοιο, πρέπει να εκπαιδεύσουμε πρώτα τους
δασκάλους. Πρέπει να αποκαταστήσουμε τη σχέση δασκάλων – μαθητών. Να
καταργήσουμε την απόσταση, τον πληθυντικό, τον τρόμο των παιδιών για τους
δασκάλους τους. Μπορεί να γίνει».

Γνωρίζει καλά πως οι νέοι σήμερα δεν έχουν ενδιαφέρον για την επιστήμη.
«Αυτό είναι πρόβλημα σε ολόκληρο το δυτικό κόσμο. Στις ΗΠΑ το έλυσαν με την…
εισαγωγή φοιτητών από την Κίνα. H “επιστημονική μετανάστευση” όμως δεν μπορεί
να είναι η μόνη λύση. Χρειάζεται να τονώσουμε την επιστήμη σε εθνικό επίπεδο –
καθένας στον τόπο του, ο καθένας με όποιον τρόπο μπορεί».

Χρειάζεται εκπαίδευση, παντού και συνεχώς. Όχι μόνο στους νέους, όχι μόνο
στους δασκάλους αλλά στην κοινωνία γενικά. «Το κοινό (κι αυτό ισχύει
παγκοσμίως) είναι χείριστα ενήμερο», σημειώνει ο ντε Ζεν. «Ο κόσμος ανησυχεί
για το περιβάλλον, για την υγεία του, για το μέλλον του πλανήτη, ανησυχεί με
τις εφαρμογές της βιοτεχνολογίας στην ιατρική, όμως ελάχιστα γνωρίζει για την
ουσία των θεμάτων αυτών. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό που
συνέβη πρόσφατα στις Ηνωμένες Πολιτείες: H συσκευασία των τροφίμων δεν
προφυλάσσει από όλα τα βακτήρια. Κάποια, όπως η σαλμονέλα, διαπερνούν το
συνηθισμένο πλαστικό. Δοκιμάστηκε μια φτηνή και αποτελεσματική μέθοδος για την
εξουδετέρωση αυτών των βακτηρίων – η ακτινοβολία των τροφίμων με ακτίνες γάμα.
Υπήρξαν όμως τόσες επικρίσεις, τόση αντίδραση που η προσπάθεια σταμάτησε. Σε
αυτή την περίπτωση, η παραπληροφόρηση είναι καταστροφική. Γιατί από τέτοιου
είδους επικίνδυνα βακτήρια, μόνο στις ΗΠΑ, πεθαίνουν 5.000 άνθρωποι κάθε
χρόνο».

«H επιστήμη χρειάζεται τη δύναμη των γυναικών»

«Χρειαζόμαστε τη δύναμη των γυναικών στην επιστήμη. Χρειαζόμαστε τις
ιδιαίτερες ικανότητές τους, την ομαδικότητά τους. Υπάρχουν διαφορές ανάμεσα
στα δύο φύλα. Ουσιαστικές και πολύτιμες για την έρευνα». Ο Γάλλος φυσικός και
νομπελίστας Πιερ-Ζιλ ντε Ζεν μιλάει αυτή τη φορά με διαφορετικό… καπέλο:
αυτό του προέδρου της διεθνούς επιτροπής βραβείων για γυναίκες επιστήμονες, η
οποία έχει συσταθεί με τη συνεργασία της UNESCO και της L’OREAL και
δραστηριοποιείται από το 1999.

Εδώ και χρόνια έχει παραχωρήσει τη διεύθυνση του εργαστηρίου του (εργαστήριο
Φυσικής και Χημείας) στο Κολέγιο της Γαλλίας, σε δύο γυναίκες. «Με εντυπωσιακά
αποτελέσματα! Έχουν φυσικό χάρισμα οι γυναίκες να οργανώνουν, να προσεγγίζουν
τους συνεργάτες με ευγενική διάθεση, να είναι αποτελεσματικές».

Ωστόσο δεν πιστεύει στην «εξίσωση» ανδρών και γυναικών. Αντίθετα. Θεωρεί ότι
υπάρχουν διαφορές στις ικανότητες των δύο φύλων. «Οι γυναίκες είναι πολύ
αποτελεσματικές στις λεπτομέρειες, όταν εστιάζουν πάνω σε μία έρευνα. Όμως
ελάχιστα τα καταφέρνουν στα Μαθηματικά, κι αυτό δεν οφείλεται σε μία συνωμοσία
σωβινιστών ανδρών. Οφείλεται στις πραγματικές (βιολογικές και όχι κοινωνικές)
διαφορές μεταξύ των δύο φύλων. Έχει αποδειχθεί πως άνδρες και γυναίκες
αξιοποιούν διαφορετικά σημεία του εγκεφάλου και ακολουθούν εντελώς
διαφορετικές εγκεφαλικές διεργασίες για να αντιληφθούν το χώρο γύρω τους. Οι
γυναίκες αντιλαμβάνονται υποκειμενικά το χώρο, σε σχέση με το πού βρίσκονται
οι ίδιες. Οι άντρες, από την άλλη, διαμορφώνουν έναν μεγαλύτερο, γενικό χάρτη
του περιβάλλοντος. Είναι σοβαρή διαφορά και εξηγεί γιατί οι γυναίκες δεν τα
καταφέρνουν τόσο καλά σε μια επιστήμη που στηρίζεται στην οργάνωση του νοητού,
αφηρημένου χώρου». Ο Πιερ-Ζιλ ντε Ζεν θεωρεί πως είναι ευτυχία να υπάρχουν
διαφορές. «Είναι ευτυχία για την έρευνα, καθώς χρειάζεται ανθρώπους να κοιτούν
το ίδιο θέμα από διαφορετική σκοπιά. Στόχος μας δεν είναι να εξαλείψουμε τις
διαφορές μεταξύ των φύλων, αλλά να κερδίσουμε τα μέγιστα από την ύπαρξή τους».

«Προωθούν έρευνες μικρότερης εμβέλειας για την κοινωνία»

Σε μία από τις διαλέξεις του στην Αθήνα, στο Μέγαρο Μουσικής, ο Πιερ-Ζιλ
ντε Ζεν μίλησε για τις περιπέτειες ενός ερευνητή. «Διαφοροποιούνται», είπε,
«καθώς διαφοροποιούνται οι έννοιες του “ερευνητή” και του “επιστήμονα”. Τον
19ο αιώνα, οι ερευνητές ήταν μοναχικοί άνθρωποι που δεν είχαν εξειδικευμένη
επιστημονική κατάρτιση. Τον 20ό αιώνα εκπαιδεύτηκαν, ειδικεύτηκαν κι άρχισαν
να εργάζονται για λογαριασμό μεγάλων εταιρειών. Σήμερα, τις προτεραιότητες της
έρευνας τις ορίζουν οι επιχειρήσεις και συγκεκριμένα οι μεγάλοι μέτοχοι, οι
οποίοι συνήθως δεν σκέφτονται μακροπρόθεσμα, αλλά κοντόφθαλμα. Αυτό σημαίνει
πως προωθείται διαφορετικού τύπου έρευνα – έρευνα με πολύ μικρότερη εμβέλεια
τελικά στην κοινωνία. Παρ’ όλα αυτά, σε ολόκληρο τον κόσμο, η βασική έρευνα
συνεχίζεται από ανεξάρτητους ερευνητές και μάλιστα με πολύ καλά αποτελέσματα».