Tου κιτς η μάνα

Από την παράσταση «Ποια Ελένη;» που παίζεται στη Σκηνή Κοτοπούλη του Εθνικού Θεάτρου

Οι παρατραγωδίες του Αριστοφάνη, δηλαδή οι παρωδίες τραγωδιών αυτούσιων ώστε
να λειτουργούν ως παραξένισμα μέσα στο σατιρικό περιβάλλον ή παραλλαγμένων με
προσθήκες, εξογκώσεις καταστάσεων ή αναποδογυρίσματα των σχέσεων των προσώπων,
είναι από τα πλέον διασκεδαστικά αλλά και αρκούντως διδακτικά δραματολογικώς
ευρήματα του μεγάλου κωμωδιογράφου. Και είναι διδακτικά διότι αποδεικνύουν την
οξυδέρκεια του ποιητή, την ευρηματικότητά του όταν γελοιοποιώντας μια τραγική
σκηνή ταυτόχρονα να δείχνει τις ραφές, τις τεχνικές ή να αποκαλύπτει τις
αδυναμίες δομής ή συγκινησιακής φόρτισης ή έλλειψης του τραγικού ποιητή.

H παρωδία είναι από τη φύση της ένας φιλολογικός λαϊκισμός όταν δεν είναι
επίδειξη εξυπνάδας και τάχαμου υψηλής στάθμης επικοινωνίας με τα μεγάλα
κείμενα. Είναι γνωστό πως ο μέσος άνθρωπος είναι αυτός που μυθοποιεί πρόσωπα
και καταστάσεις αλλά και αυτός που τραβάει τη σκάλα ή το χαλί και
ευχαριστιέται να γκρεμοτσακίζονται οι θρύλοι, οι μύθοι, οι προβεβλημένες
προσωπικότητες. Έτσι ευφραίνεται όταν γελοιοποιούνται μεγάλα και διάσημα
κείμενα, ίσως γιατί πολλά από αυτά είναι δυσπρόσιτα στη νοημοσύνη του ή όταν
τα προσέγγισε τον άφησαν απέξω ή τον τυράγνησαν για να φτάσει να τα καταλάβει.

Πέρα από τις παρωδίες του Αριστοφάνη, ο παράδεισος της παρωδίας υπήρξε
η ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδος. Σε ‘κείνη την εποχή των μεγάλων
πολυεθνικών και πολυπολιτισμικών μεγαλουπόλεων (Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια,
Συρακούσες, αργότερα Ρώμη) τα μεγάλα κείμενα του θεάτρου ήταν δυσκατάληπτα από
τους αναλφάβητους χρήστες της Κοινής. Έτσι οι Μίμοι απλοποιούσαν τις τραγωδίες
ή ξανάπιαναν τους τραγικούς μύθους, τους αποδομούσαν, τους παρωδούσαν, τους
γελοιοποιούσαν. Ο Παντόμιμος, οι μιμίαμβοι αλλά και οι φλύακες ήταν θεατρικές
γελοιογραφίες των γνωστών τραγικών θεμάτων.

Αλλά η παρωδία ευδοκίμησε και σε άλλα λογοτεχνικά είδη. Π.χ. οι Διάλογοι
(νεκρικοί και εταιρικοί) του Λουκιανού είναι παρωδίες και διακωμωδήσεις των
Πλατωνικών διαλόγων. Και το μέγα κατόρθωμα του ανώνυμου πλαστογράφου που για
χρόνια κατόρθωσε να παραπλανήσει και μερικούς αφελείς κλασικούς φιλολόγους.
Αναφέρομαι στη λογοτεχνική απάτη που ονομάζεται «Βατραχομυομαχία» που για
αιώνες εθεωρείτο κωμικό έπος του Ομήρου. Είναι πλέον γνωστό και τεκμηριωμένο
πως η παρωδία αυτή είναι έργο εγκρατέστατου γλωσσικά ομηριστή που μιμήθηκε το
λεξιλόγιο, το μέτρο, ακόμη και το επικό ύφος του Ομήρου για να αφηγηθεί με
επικό ήθος μια Ιλιάδα, μια μήνιν και πολεμικά αριστεία στη μάχη ανάμεσα στα
βατράχια και τα ποντίκια.

Από την άλλη οι φλύακες ήταν συστηματικές ανατροπές, γελοίες παρωδίες γνωστών
τραγωδιών. Τρεις πρόσφατοι νεοελληνικοί φλύακες είναι με χρονολογική σειρά η
μίμηση αρχαίας τραγωδίας του Ψαθά με τίτλο «Ιφιγένεια εν μαύροις»,
τοποθετημένη στην κατοχική πείνα, με τον Ορέστη να ψάχνει για τρόφιμα στη
Μαύρη Αγορά και την Ιφιγένεια να τον αναζητεί, ενώ στα έξοχα παρωδιακά χορικά
(ρυθμικές μιμήσεις των παραστάσεων του Εθνικού) ο χορός εκλιπαρεί μαζί με τα
φασόλια που έφερνε το τουρκικό πλοίο «Κουρτουλούς» να φέρνει και… φελλούς!

Ο μακαρίτης Βασίλης Ζιώγας πριν από δέκα περίπου χρόνια έγραψε και παίχτηκε
μια ξεκαρδιστική παρωδία με μορφή φλύακα της «Ελένης» του Ευριπίδη με χορό
Κάφρων, που ήταν και ο τίτλος του έργου.

Τελευταίος βέβαια φλύακας η ανεπανάληπτη «Μήδεια» του Μποστ. Όσον αφορά
τις πεζογραφικές παρωδίες περιορίζομαι στα ελληνικά να θυμίσω την «Ελληνική
Μυθολογία» και τις «Σταυροφορίες» του Τσιφόρου.

Εκ των πραγμάτων όταν αναποδογυρίζεται, ανασκολοπίζεται και διακωμωδείται ένα
σοβαρό και διάσημο έργο παιδείας ελλοχεύει το κιτς. Αλλά ας μη λησμονούμε πως
του Κιτς η Μάνα είναι ο Αριστοφάνης, ο πλαστός Όμηρος και ο Λουκιανός. H
διαφορά με το αντιαισθητικό κιτς είναι πως το παρωδιακό κιτς αναφέρεται στο
περιεχόμενο, ενώ το εμπορικό, φτηνό, μελό και πρόστυχο κιτς στη μορφή.

Ο Τρωικός Πόλεμος έχει επανειλημμένα γίνει αντικείμενο παρωδίας πέραν της
«Βατραχομυομαχίας» και περιορίζομαι να αναφέρομαι στο πασίγνωστο παρωδιακό
«έπος» με αρχικό στίχο «ο τρωικός ο πόλεμος έγινε για τον κώλο…» και την
κομψή παρωδία του Ζιρωντού «ο τρωικός πόλεμος δεν έγινε» που παίχτηκε
παλιότερα στο REX. Τρωικό Πόλεμο έχουμε και σε έργα του Καραγκιόζη, όπου το
γνωστό μύθο με φιγούρες ομηρικούς ήρωες τινάζει στον αέρα η συνύπαρξη με τον
Καραγκιόζη και το Κολλητήρι.

Το ταλαντούχο δίδυμο του θεάτρου μας Θ. Παπαθανασίου και M. Ρέππας έγραψαν
κατά παραγγελίαν του Εθνικού Θεάτρου και σκηνοθέτησαν στο θέατρο «Κοτοπούλη –
REX» μια θαυμάσια, σπεύδω να το γράψω, παρωδία του μύθου της απαγωγής της
ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου που σηκώθηκε για να την ξαναγυρίσει στον
τόπο της.

Όπως κάθε παρωδία, το έργο αυτό αυθαιρετεί, κάνει άλματα, αλλοιώνει
θεμελιώδη μοτίβα της παράδοσης και υπονομεύει με οίστρο το τραγικό και επικό
ήθος. Πέρα όμως από το story, τον αφηγηματικό πυρήνα, το κείμενο είναι
διάσπαρτο με έξοχες σκηνές ευφυών συναντήσεων απροσδόκητων προσώπων με
αναπάντεχα αποτελέσματα. Κι εδώ θριαμβεύει η τετραπέρατη ατάκα. Αστεία,
χαρακτήρες, τύποι, συγκρούσεις. Είναι κατάφορτο με χιούμορ, ευφορία και μια
εξαίσια συνωμοτική σχέση σκηνής και πλατείας.

Σαράντα ηθοποιοί, εκατοντάδες κοστούμια

Σαράντα ηθοποιοί στη σκηνή συγκροτούν μονάδες, ντουέτα, τρίο, σύνολα,
χορευτικές ομάδες, χορωδίες και εκτελούν τη σκηνοθετική γραμμή των συγγραφέων
με αξιοσημείωτη επαγγελματική αφοσίωση στο όραμα της παράστασης. Στις εποχές
του δημοσιοϋπαλληλικού Εθνικού οι κομπάρσοι, οι χορωδοί, οι χοροί και το
«μπούγιο» διακρίνονται για νωχέλεια, αδιαφορία, νύστα κ.τ.λ.

H έκπληξη της παράστασης, η μουσική και τα τραγούδια της Αφροδίτης Μάνου.
Καθαρές μελωδίες, ευάρεστες που κινούσαν αυθόρμητα το σώμα των ηθοποιών να
τραγουδήσει και να χορέψει. Και ο ικανότατος και ευφάνταστος Φωκάς Ευαγγελινός
δίδαξε ωραία ρυθμικά σχήματα και υψηλής ακρίβειας και γούστου χορογραφίες.

Τα σκηνικά των Δαγκλίδη – Στέλιου εκμεταλλεύτηκαν πλήρως τις μηχανές του
REX και η Έβελυν Σιούπη σχεδίασε εκατοντάδες κοστούμια, που χωρίς να είναι
καθένα ξεχωριστά κιτς (αντιθέτως), καθόριζαν το νόμιμο κιτς της παρωδίας. Ο
Παυλόπουλος φώτισε με οίστρο το σκηνικό πανόραμα και πανδαιμόνιο.

Οι Παπαθανασίου – Ρέππας αναδείχτηκαν δάσκαλοι ηθοποιών και η καθοδήγησή
τους φαινόταν κάθε στιγμή. Γιατί ποιος κατόρθωσε να τιθασεύσει το συχνά
αφηνιασμένο παίξιμο της Τζέσυς Παπουτσή. H Παπουτσή είναι αισθητική απόδειξη
πως με γνήσια μετρημένα υποκριτικά μέσα, με έξοχους ρυθμούς και αίσθηση της
ατάκας και του χιούμορ μπορείς να «δείξεις» το κιτς του ρόλου. Και το μέγα
εύρημα των συγγραφέων, η άσχημη Πευκίδα που υποκαθιστά (και πείθει) την Ελένη
στην τρωική περιπέτεια, είναι ένας τύπος καραμπινάτος κιτς. E! H Παπουτσή
έβγαλε και γνήσια συγκίνηση. H Τάνια Τρύπη είναι ηθοποιός αυτόφωτη, με
απαστράπτουσα παρουσία, θεία κίνηση, έξοχη φωνή και διαβολεμένο χιούμορ
(Αφροδίτη).

H Τζίνη Παπαδοπούλου (Ελένη) επιβεβαιώνει με ανανεωμένα επιχειρήματα πως
είναι αυτοδικαίως μια πολύτιμη ενζενί που καλύπτει και ανάγκες σουμπρέτας!! H
Μανίσαλη στο τραγικό ιντερμέδιο της Εκάβης δεν έπεσε ούτε στην παγίδα του
συναισθηματισμού ούτε στις ξόβεργες της σοβαροφάνειας. H Τσάφου απολαυστική, η
Ντεμίρη εύρημα και η Δέλιου γερή καρατερίστα. Ο Καραμίχος (Πάρης), ο Πλαΐνης
(Μενέλαος), ο Μάντακας (Αχιλλέας), ο Καραγιάννης (Έκτορας) και η Κατερίνα
Παπαδάκη (Κασσάνδρα) ελεγχόμενες καρικατούρες που δεν σπάσαν τα όρια. Από τις
δεκάδες των καλλιτεχνών που επωμίστηκαν πολλούς ρόλους θα ξεχώριζα την
Ανδρομάχη Μαρκοπούλου, την Ανδρομάχη Δαυλού, τη Γιάννα Ζιαννή. Γενικώς μια
ευφρόσυνη λαϊκή πανδαισία.

INFO

«Ποια Ελένη;» των Θ. Παπαθανασίου – M. Ρέππα στη Σκηνή Κοτοπούλη του Εθνικού
Θεάτρου (Πανεπιστημίου 48, τηλ. 210.3305.074)