Aριστοφάνης κατά όλων (των Nεοελλήνων)
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
5 λεπτά  |
 |
|
Τα σκίτσα του Κώστα Μητρόπουλου αποτελούν ένα παράλληλο σχόλιο στον ήδη |
Έναν Αριστοφάνη σημερινό, με ολίγον από… Παπαθεμελή και Ζουράρι, με μικρή
δόση «Πολιτιστικής Ολυμπιάδας», με πουλιά-καμικάζι που κάνουν τον Όλυμπο
«καλοκαιρινό» και με όλα τα σύγχρονα – πολιτικά και μη – πάθη παρόντα,
παραδίδει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος με την εικαστική συμβολή και το καυστικό
σκιτσογραφικό σχόλιο του Κώστα Μητρόπουλου. Οι «Όρνιθες» του Αριστοφάνη, στη
νέα έκδοση της Μιλήτου, είναι – πέραν των άλλων – και ένα πολύ ωραίο
βιβλίο-αντικείμενο. Πουλιά κάθε είδους – μέχρι και ο γνωστός τσολιάς του Κώστα
Μητρόπουλου παρελαύνει με φτερά – σκιαγραφούν τον κόσμο της εξουσίας, της
ευκολίας, της απατεωνιάς, τον κόσμο με τα καθρεφτάκια που παραπλανούν τους
αθώους, τον παντοτινό κόσμο των ανθρώπινων παθών. Και όλα αυτά σε γλώσσα
ρέουσα και καθημερινή.
«Το κείμενο πρέπει να είναι παραστάσιμο», λέει στα «NEA» ο Κώστας
Γεωργουσόπουλος. «Να είναι δηλαδή γραμμένο για να παίζεται και όχι να
διαβάζεται. Πρέπει να είναι κατά τέτοιον τρόπο δουλεμένο ώστε να αρθρώνεται ως
προφορικός λόγος. Διότι αν χρειαστεί να γυρίσεις να ρωτήσεις τον διπλανό σου
για κάτι έχεις χάσει τέσσερις αράδες. Υπήρξαν άλλοτε εκδόσεις πολύ σημαντικών
ανθρώπων, οι οποίοι όμως δούλευαν για την οπτική πρόσληψη του κειμένου. Σε
κάθε περίπτωση όμως η προφορικότητα δεν πρέπει να συγχέεται με κάποιου είδους
έκπτωση νοημάτων».
H συγκεκριμένη μετάφραση έχει παιχτεί στην Επίδαυρο πριν από δύο χρόνια
κατά παραγγελία. «Δεν κάνω μεταφράσεις για το κέφι μου αλλά μόνο αν έχω το
ερέθισμα της παραγγελίας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι συναρτώ τη μετάφραση από
συγκεκριμένα πρόσωπα ή από μία συγκεκριμένη σκηνοθετική άποψη».
Ήδη από τις πρώτες γραμμές ο K. X. Μύρης (ψευδώνυμο του Κώστα Γεωργουσόπουλου)
δείχνει τις προθέσεις του: «Ευελπίδης: Χάσαμε την πατρίδα μας. Μπορείς να
θυμηθείς πού πέφτει; Πεισθέταιρος: Και τι είμαι εγώ, ρε, να αισθάνομαι την
πατρίδα από μίλια μακριά; Παπαθεμελής ή Ζουράρις;». Και σε άλλο σημείο, όπου ο
Πεισθέταιρος παρουσιάζει σχέδιο σωτηρίας από τα πουλιά: «Ευελπίδης: Είσαι
σπίρτο μονάχο, σύντροφε. Αυτό δεν είναι σχέδιο, είναι πρόταση για Πολιτιστική
Ολυμπιάδα». Αλλά ούτε οι… εκσυγχρονιστές τη γλιτώνουν: «Πεισθέταιρος προς τα
πουλιά: Γιατί ξοδεύετε δυνάμεις πετώντας δίχως σχέδιο, γιατί χαζολογάτε
φτερουγίζοντας εδώ κι εκεί; Ο χαβαλές τελείωσε, θα εκσυγχρονιστείτε».
«Ως προς το περιεχόμενο εφαρμόζω το αναλογικό μοντέλο», λέει ο Κώστας
Γεωργουσόπουλος. «Ο Αριστοφάνης δεν μπορεί να μεταφραστεί αυτούσιος. Είναι
ακατανόητος. Ένα σκεύος κουζίνας μπορεί στον Αριστοφάνη να κρύβει ένα
σεξουαλικό υπονοούμενο. Πρέπει να βρει κανείς το ανάλογο σημερινό. Πρέπει ο
μεταφραστής να αρθεί στη θέση του αρχαίου ποιητή και να δει πώς θα έγραφε αν
χρησιμοποιούσε την τωρινή διάλεκτο. Μπορεί κανείς να επιχειρήσει ακόμη και
μεγάλες αναλογίες που σχεδόν παρεκκλίνουν από το κείμενο. Εκείνο που έχει
σημασία είναι το νόημα και όχι η λέξη».
«Λαμόγια, κηφήνες, κομπιναδόροι και παπαδαριό»
 |
|
«Εκείνο που με σύγχυσε ήταν ότι ξαναδιαβάζοντας το κείμενο είδα πόσο άλυτα |
«Με την εικονογράφηση δεν είχα πρόβλημα», λέει ο σκιτσογράφος Κώστας
Μητρόπουλος. «Ο Αριστοφάνης είναι της παρέας. Υπήρχε η απαραίτητη χημεία, που
λέμε. Έγινε ό,τι καλύτερο. Δηλαδή προσπάθησα. H έκδοση φαίνεται πάρα πολύ
καλή. Κρίμα που δεν ζει για να τη χαρεί κι αυτός. Εκείνο που με σύγχυσε ήταν
ότι ξαναδιαβάζοντας το κείμενο είδα πόσο άλυτα παραμένουν τα ίδια προβλήματα.
Λαμόγια, κηφήνες, κομπιναδόροι και παπαδαριό στους προθαλάμους και στους
θαλάμους της εξουσίας. Της πόρνης γίνεται. Ο Αριστοφάνης το λέει πιο κομψά:
των ορνίθων. Είναι το ίδιο όμως».
«Είμαι ευτυχής που ο Κώστας Μητρόπουλος δέχτηκε να δουλέψει στην έκδοση αυτή»,
συμπληρώνει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος. «Τα σκίτσα του είναι ένα παράλληλο
σχόλιο στο κείμενο». Ο φιλόλογος και θεατρικός κριτικός θυμίζει ότι όλα τα
έργα μετά τη «Λυσιστράτη» είναι ουτοπίες. «Διότι είχε απαγορευτεί το ονομαστί
κωμωδείν (να ονομάζονται δηλαδή πρόσωπα υπαρκτά με το όνομά τους), ίσως επειδή
ενόχλησε η επίθεση προς τον Κλέωνα. Το ότι όμως είναι ουτοπίες, φεύγουν δηλαδή
από την πόλη και λαμβάνουν χώρα σε φανταστικούς τόπους, δεν μειώνει τον
πολιτικό τους χαρακτήρα».
 |
|
«Ένα σκεύος κουζίνας μπορεί στον Αριστοφάνη να κρύβει ένα σεξουαλικό |
Πέρα όμως από την πιστότητα στο νοηματικό περιεχόμενο του έργου, αλλά και την
εφαρμογή του κανόνα της αναλογικότητας, η μετάφραση έχει ένα ακόμη πρόβλημα να
αντιμετωπίσει: τον γλωσσικό κώδικα. Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος αποκαλύπτει
μερικά κρίσιμα μυστικά:
«Στην περίπτωση της τραγωδίας η μετάφραση πρέπει να γίνεται σε μία γλώσσα λίγο
παλιότερη από τη γλώσσα του κοινού που την ακούει. Ο γλωσσικός μύθος πρέπει να
είναι δέκα, είκοσι ή και τριάντα χρόνια παλιότερος. Οι μεταφράσεις πρέπει να
ακουμπούν σε γλωσσικό κώδικα αποϊδεολογικοποιημένο. Αντίθετα, η μετάφραση της
κωμωδίας πρέπει να είναι, ει δυνατόν, μπροστά από τον γλωσσικό κώδικα του
κοινού. Πρέπει να χρησιμοποιεί το αυριανό λεξιλόγιο, που δεν είναι ακόμη
φθαρμένο». Ούτως ή άλλως, «οι μεταφράσεις οφείλουν να παλιώνουν – είναι
καταδικασμένες να παλιώσουν. Όταν μετέφραζε ο Γρυπάρης η ποιητική της εποχής
του ήταν ο Παλαμάς. Σήμερα είναι ο Ελύτης, ο Σεφέρης, ο Ρίτσος – οι ποιητές
δηλαδή του εκπαιδευτικού κανόνα. Επιπλέον ο σημερινός μεταφραστής της κωμωδίας
δεν μπορεί να πατάει στον τρόπο που λέγονταν τα αστεία στον Μεσοπόλεμο. Έχει
υποχρεωτικά υπόψη του τους κωμικολόγους της εποχής του. Τον Λαζόπουλο, τον
Μποστ. Ακόμη κι ο Τσιφόρος έχει αρχίσει να παλιώνει. Άλλωστε, η πολιτική
κωμωδία πεπαλαιώνεται πιο εύκολα. Ενώ στον χώρο των ηθών περνάει και η
παλιότερη γλώσσα».
INFO
Αριστοφάνη, «Όρνιθες». Μετάφραση: K. X. Μύρης, Εικονογράφηση: Κώστας
Μητρόπουλος. Εκδόσεις Μίλητος, Σελ. 119, τιμή: 40 ευρώ.
Google news
