Διαστάσεις Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης

Να είσαι 80 ετών. Να έχεις ειδικευτεί στον πολιτισμό των Τσιγγάνων. Να
έχεις γράψει και να έχεις μεταφράσει ποίηση. Και τα τελευταία 62 χρόνια να
ασχολείσαι αποκλειστικά, επίμονα, παθιασμένα με έναν άνθρωπο…

Γέρζι Φικόφσκι: αφιέρωσε τη ζωή του στον Μπρούνο Σουλτς (στην ένθετη φωτό)

Ο Μπρούνο Σουλτς γεννήθηκε το 1892 στο Ντρόγκομπυτς, που ανήκε τότε στην
αυστροουγγρική αυτοκρατορία, στη συνέχεια αποδόθηκε στην Πολωνία, για να
προσαρτηθεί τελικά στη Σοβιετική Ένωση. Αυτή την πόλη, αρκετά πιο τρομακτική
και εκθαμβωτική, θα περιγράψει το 1934 στο βιβλίο του «Τα μαγαζιά της
κανέλλας». Στο γκέτο της ίδιας πόλης θα τον κλείσουν οι ναζί, και εκεί θα βρει
τον θάνατο στις 19 Νοεμβρίου 1942, την ημέρα που είχε επιχειρήσει να
δραπετεύσει. Όταν ο φαρμακοποιός του γκέτο πυροβόλησε έναν SS τραυματίζοντάς
τον στο δάκτυλο, ξεκίνησε μια εκτεταμένη επιχείρηση αντιποίνων εναντίον των
Εβραίων. Ο Σουλτς, που βρισκόταν ήδη στον δρόμο, δέχθηκε δύο σφαίρες στο
κεφάλι και πέθανε ακαριαία, άδοξα, άδικα.

Ο Σουλτς είχε πολλούς θαυμαστές. Πολλοί τον συνέκριναν με τον Κάφκα. Ο
νομπελίστας Άιζαακ Μπάσεβιτς Σίνγκερ, μάλιστα, έλεγε στον Φίλιπ Ροθ το 1976
ότι ο Σουλτς ήταν καλύτερος από τον Κάφκα. Αλλά ο Γέρζι Φικόφσκι ήταν κάτι
παραπάνω από θαυμαστής του. Όταν το 1942, σε ηλικία 17 ετών, διάβασε τα
«Μαγαζιά της κανέλλας», έπαθε σοκ. Του έγραψε αμέσως για να τον ευχαριστήσει
για την ύπαρξή του. Δεν ήξερε τότε ότι η διεύθυνση όπου έστειλε το γράμμα δεν
ίσχυε, ότι ο συγγραφέας στον οποίο ήθελε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη του
βρισκόταν σ’ ένα γκέτο, στα πρόθυρα του θανάτου. Το έμαθε έναν χρόνο μετά. Κι
άρχισε αμέσως να αναζητεί στοιχεία, πληροφορίες, μαρτυρίες, κείμενα,
ζωγραφιές. Δεν ήταν εύκολο. Ελάχιστοι Εβραίοι του γκέτο είχαν επιβιώσει και οι
περισσότεροι απ’ αυτούς είχαν μεταναστεύσει στη Δύση. Το σπίτι του Σουλτς,
«που στις πέντε το πρωί έλαμπε ήδη από το καυτό και σιωπηλό φως της αυγής»,
είχε καταστραφεί. Επί πολλές δεκαετίες, ο Φικόφσκι έψαχνε. Και στο τέλος
έγραψε ένα βιβλίο: «Μπρούνο Σουλτς. Οι περιοχές της μεγάλης αίρεσης».

Απαγορευμένος την εποχή του σταλινισμού, ο Σουλτς περιλαμβάνεται τώρα
επιτέλους στο πρόγραμμα των πολωνικών σχολείων και μεταφράζεται σε διάφορες
γλώσσες. Αλλά για τον Φικόφσκι αυτό δεν είναι αρκετό, τίποτα δεν θα είναι ποτέ
αρκετό. «Ο καθένας έχει τη θρησκεία του, η δική μου θρησκεία είναι ο Σουλτς»
λέει στη δημοσιογράφο της Λιμπερασιόν που τον επισκέφθηκε στη Βαρσοβία με
αφορμή τη μετάφραση του βιβλίου του στα γαλλικά. Θα μπορούσε να εξηγήσει αυτό
το πάθος; «Θαυμάζω την απόλυτη ακρίβεια της έκφρασής του και την απίστευτη
εσωτερική λογική του οράματός του». Κι ακόμη δεν έχει ολόκληρη την εικόνα. Το
σημαντικότερο βιβλίο του Σουλτς, ο «Μεσσίας», είναι χαμένο κάπου στα αρχεία
της KGB, στο Κίεβο ή στη Μόσχα. Αλλά ο ίδιος είναι πια πολύ μεγάλος για να το
ψάξει.