Tο ανάθεμα του Eλευθερίου Bενιζέλου

Το εξώφυλλο του βιβλίου

Θεσμός πανσέβαστος της Ορθόδοξης Εκκλησίας με ιστορία 1.700 ετών και με κύρος
στα δρώμενα του παγκόσμιου πνευματικού και πολιτιστικού γίγνεσθαι, το
Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως προσφέρει ανεξάντλητα θέματα
μελέτης. Και ο Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου, Καστελλίου και Βιάννου κ. Ανδρέας
(Νανάκης) αποστασιοποιείται από την ιδεολογική φόρτιση επιλέγοντας να
προσεγγίσει ορισμένα από αυτά που αφορούν τον μεταβαλλόμενο κόσμο μεταξύ του
τέλους 19ου και αρχών του 20ού αιώνα. Έτσι φωτίζει και το λεγόμενο ανάθεμα του
Ελευθερίου Βενιζέλου (αποσπάσματα δημοσιεύουν «TA NEA»).

Το βιβλίο αφιερώνεται «στην κυρά Αξιώπη, την ορθόδοξη τουρκόφωνη Ρωμιά,
τη Μικρασιάτισσα που έζησε το δράμα των δύο προηγούμενων αιώνων. Οι
εθνοκτονίες την ξερίζωσαν και την καταδίκασαν να ζήσει στον ελληνόφωνο
προσφυγικό συνοικισμό Νέων Κλαζομενών Ατσαλενίου στο Ηράκλειο, μιλώντας τη
γλώσσα της τη μητρική σχεδόν μόνο με το γιο της».

Ο Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου διεισδύει στα εκκλησιαστικά πράγματα πριν
από τη Μικρασιατική Καταστροφή, μελετώντας τη σχέση της Ελληνορθόδοξης
Εκκλησίας και του Ελευθερίου Βενιζέλου και τον τρόπο με τον οποίο ο εκφραστής
της εθνικής ιδέας διέρρηξε τις σχέσεις του μαζί της. Αφετηρία αυτής της
διαφωνίας ήταν η σύγκρουση του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου με τον
Βασιλέα Κωνσταντίνο στη διαφορετική τους άποψη για τη θέση της Ελλάδας στον A’
Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η διαφωνία του Ελευθερίου Βενιζέλου με τον τότε βασιλέα Κωνσταντίνο για το ποια στάση πρέπει να κρατήσει η Ελλάδα στον A΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν η αιτία του αναθέματός του από την Ελληνορθόδοξη Εκκλησία

«Ο Βενιζέλος φρονούσε ότι η Ελλάδα ως χώρα θαλασσινή επιβάλλεται να
εξέλθει στον πόλεμο με την Αντάντ, ενώ ο βασιλεύς Κωνσταντίνος θεωρητικά
υπερασπιζόταν την ουδετερότητα της χώρας», γράφει ο Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου.
Και σημειώνει ότι η Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος βρέθηκε κατά τον διχασμό
περί την εθνική ολοκλήρωση σε ιδιαίτερα δύσκολη στιγμή: «H Σύνοδος και οι
κληρικοί έλαβαν μέρος στο ανάθεμα του Βενιζέλου μέσα στον παροξυσμό και την
εμπάθεια του πολιτικού διχασμού και από τον φόβο μήπως κατηγορηθούν ότι
συμπλέουν ή συμπορεύονται με την κυβέρνηση και το κράτος της Θεσσαλονίκης που
είχε σχηματίσει ο Βενιζέλος με τον Δαγκλή και τον Κουντουριώτη».

Ο Μητροπολίτης κ. Ανδρέας όμως επισημαίνει ότι η Εκκλησία είχε συγκεκριμένο
ρόλο μέσα στη δομή του εθνικού κράτους: «Να διακονεί τις θρησκευτικές ανάγκες
του λαού και να αποδέχεται την εκάστοτε υπάρχουσα πολιτική κατάσταση του
εθνικού κέντρου χωρίς ουσιαστικά περιθώρια παρέκκλισης». Φαίνεται όμως από τα
ονόματα των αρχιερέων που συμμετείχαν στο ανάθεμα ότι η Εκκλησία της Ελλάδος
συστοιχίστηκε ιδεολογικά με τον βασιλέα Κωνσταντίνο και το λαϊκό κόμμα που
υπερασπιζόταν τις επιλογές του για τη θέση της χώρας στον A’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ωστόσο, η Κωνσταντινούπολη παραμένει και μετά την ήττα των εκλογών του 1920
αφοσιωμένη στον Βενιζέλο και την παράταξή του, καθώς αναζητά μία διέξοδο από
το ζοφώδες τοπίο του μικρασιατικού μετώπου. Έτσι, για την κυβέρνηση της Αθήνας
ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Μελέτιος, με τη φιλελεύθερη ιδεολογική του
δραστηριότητα και τοποθέτηση, ταυτιζόταν με το πρόσωπο και τις επιλογές του
Βενιζέλου. «Ήταν συνεπώς αναμενόμενο η Αθήνα να στραφεί εναντίον της εκλογής
του και της ανάρρησής του στον Πατριαρχικό Θρόνο. Τα γενόμενα σηματοδοτούσαν
και την πλήρη ρήξη και αυτονόμηση της Κωνσταντινούπολης από την Αθήνα».

Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, το Οικουμενικό Πατριαρχείο
Κωνσταντινουπόλεως «συγκροτούσε και συγκροτεί στις συνειδήσεις των ορθόδοξων
Ελλήνων το οικουμενικό κέντρο του ορθόδοξου Γένους. Δι’ ημάς τους Έλληνες η
Κωνσταντινούπολη παραμένει σημείο εθνικής και πνευματικής αναφοράς στη νέα
πολυπολιτισμική κοινωνία του 21ου αιώνα».

INFO

Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου, Καστελλίου και Βιάννου κ. Ανδρέας Νανάκης,
«Οικουμενικού Πατριαρχείου Νεώτερα Ιστορικά», B’ τόμος, Εκδόσεις University
Studio, Θεσσαλονίκη, σελ. 350.