Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Ο Λάντι είναι μετανάστης εξ Αλβανίας. Ζει από χρόνια στην Ελλάδα και εργάζεται
σε περίπτερο. Τυχαίνει να περνάω συχνά από την οδό όπου βρίσκεται το περίπτερο
και να τα λέμε κάθε τόσο. Τις προάλλες πήγα να τον χαιρετήσω, αλλά είχε
αφοσιωθεί με τέτοια «θρησκευτική προσήλωση» στο διάβασμα, που δεν με πρόσεξε
καν. Σκέφτηκα ότι θα ξεφύλλιζε κανένα «πονηρό» περιοδικό.

«Μα τι διαβάζεις;», τον ρωτάω χαμογελώντας.

«Άσε, φίλε μου» – μου απαντά – «τώρα καταλαβαίνω τι γίνεται στον κόσμο. Οι
Εβραίοι κινούν όλα να νήματα. Πρέπει οπωσδήποτε να διαβάσεις αυτό το βιβλίο.».

«Ποιο βιβλίο;».

«Τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών», απαντά ο Λάντι με τέτοιο ύφος, σαν να είχε
ανακαλύψει την Αμερική!

H αρχική μου έκπληξη μετατράπηκε σε ακραία κατάπληξη, όταν ο Λάντι μού
«αποκάλυψε» ότι ο κύριος συνομιλητής του, με τον οποίον αναλύουν τις
«συνωμοσίες των Εβραίων», ήταν ένας αστυνομικός που από πελάτης είχε γίνει
«φίλος εν τη συνωμοσία» με τον Λάντι. «Για φαντάσου» – είπα μέσα μου – «ένας
Αλβανός μετανάστης και ένας αστυνομικός τα βρίσκουν χάρη στο κοινό τους πάθος
για την “παγκόσμια συνωμοσία των Εβραίων”». Ένα άκρως ερεθιστικό σχήμα για τη
φαντασία. Είπα τότε στον συμπατριώτη μου ότι «Τα Πρωτόκολλα» τα έχει γράψει
κάποιος ονόματι Ματιέ Γκολοβίνσκι, κατ’ εντολήν της τσαρικής Αστυνομίας. Εις
μάτην. Ο Λάντι ήταν πεπεισμένος ότι κατείχε, επιτέλους, την αλήθεια που του
έλειπε.

***

Θεωρίες συνωμοσίας (που δεν αφορούν μόνο τους Εβραίους) υπάρχουν ενδεχομένως
από τότε που υπάρχει η ανθρωπότητα. Το ερώτημα είναι γιατί εξακολουθούν να
διατηρούν μια τέτοια άγρια γοητεία; Όσο και αν έχει προχωρήσει η γνώση, αυτές
αντιστέκονται με επιτυχία. Στο εξαίρετο βιβλίο «Πολιτικοί μύθοι και
μυθολογίες»* ο Ραούλ Ζιραρντέ γράφει ότι οι θεωρίες συνωμοσίας αγγίζουν τις
πιο σκοτεινές μας προδιαθέσεις. Μας δίνουν τη δυνατότητα να εξηγήσουμε τον
κόσμο χωρίς να κουραζόμαστε. Συχνά τις προτιμούμε, όταν αποφεύγουμε να
κοιτάξουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη. Μας προσφέρουν έτοιμους εξωτερικούς
και εσωτερικούς εχθρούς και μας δίνουν τη δυνατότητα να ξεφορτώσουμε πάνω τους
τα προβλήματά μας, τα άγχη μας, την άγνοιά μας, τις ενοχές μας, τις φοβίες
μας. Ποιοι ευθύνονται που δεν πάμε και τόσο καλά; Οι Εβραίοι, οι Αλβανοί, οι
Έλληνες, οι Αμερικανοί, οι Ιησουίτες, οι μουσουλμάνοι κ.λπ.

Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα τα οποία δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς εχθρούς –
εάν δεν υπάρχουν, πρέπει να τους επινοήσουν – αποτελούν βιομηχανίες
συνωμοσιολογίας. Στη χώρα προέλευσης του Λάντι (και του γράφοντος) βασίλευαν
οι θεωρίες συνωμοσίας και οι εικόνες του εχθρού. Όλοι οι ισχυροί και οι
ανίσχυροι αυτού του πλανήτη δεν έκαναν τίποτε άλλο, παρά συνωμοτούσαν εναντίον
της πατρίδας μας. Έτσι, περιμέναμε πενήντα χρόνια να εισβάλουν στον
«παράδεισό» μας. Περιμένοντας, ανακαλύπταμε όλο και πιο πολύ εσωτερικούς
«προδότες». Και αφού τους περιμέναμε λοιπόν τόσο καιρό να εισβάλουν, στο τέλος
«εισβάλαμε» εμείς τα εδάφη των «εχθρών» μας. Όχι σαν στρατιώτες, αλλά ως
άνθρωποι που δεν είχαν στον ήλιο μοίρα, ως εξαθλιωμένοι λαθρομετανάστες. Τι να
κάνουμε, οι θεωρίες συνωμοσίας που φτιάχνει γενναιόδωρα ο «πατριωτισμός» και ο
πανεχθρισμός πληρώνονται κάποτε. Και πολύ ακριβά ενίοτε.

***

Ας γυρίσουμε όμως πάλι στον Ζιραρντέ. «Οι θεωρίες συνωμοσίας» – γράφει –
«αναδύονται με μια ακατανίκητη δύναμη, όταν ο κόσμος μας γίνεται ακατανόητος».
Όταν οι κοινωνίες βρίσκονται μπροστά στην πρόκληση της αλλαγής. Όταν φοβούνται
ή δεν μπορούν πια να ελέγχουν το μέλλον. Εάν είναι έτσι, όπως πάνε τα πράγματα
στον κόσμο μας σήμερα, τότε αυτός ο αιώνας δεν αποκλείεται να είναι ο κατ’
εξοχήν αιώνας της συνωμοσιολογίας.

* Raoul Girardet, Mythes et mythologies
politiques, Seuil, 1986

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος