Έπαιρναν προίκα την αυτονομία τους!

Μια επιβλητική «Γυναίκα Κυρία» της Μεσσηνιακής Μάνης, η Ευανθία Μαυρομιχάλη, «σύζυγος του γιατρού Θεοδωρέα», από το βιβλίο του Σωκράτη B. Κουγέα

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν οι άντρες… Αλλά στη Μάνη ήταν και είναι (;) οι
γυναίκες. Δύσβατες περιοχές, άγονα χώματα, ιδιαίτεροι άνθρωποι. Και οι
γυναίκες, Κυρίες. Παρούσες μέσα στην ανδροκρατούμενη κοινωνία της περιοχής,
ανεξάρτητες, προστατευμένες, φύλακες της τιμής του γένους τους και της
περιουσίας τους. Αυτή είναι η εκτίμηση του Σωκράτη B. Κουγέα, την οποία
αποκαλύπτει σε μία έρευνα σε επίπεδο τοπικής κοινωνικής ιστορίας, μέσα από τα
έγγραφα του χωριού Δολοί Αβίας στη Μεσσηνιακή Μάνη και αφορούν το διάστημα
1745-1864.

Ο συγγραφέας του βιβλίου «H Γυναίκα Κυρία» βρήκε στο αρχείο του παππού
του, ακαδημαϊκού Σωκράτη Κουγέα, διαθήκες, προικοσύμφωνα, ιδιωτικά συμφωνητικά
που αφορούσαν τα μέλη της οικογένειάς τους. «Εις το όνομα του Πατρός και
του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και της υπερευλογημένης Δεσποίνης ημών
Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας και του εν Αγίοις πατρός ημών Βασιλείου και
του ενδόξου μεγαλομάρτυρος Προκοπίου και όλων των Αγίων ημών…». Με την
ισχύ και τη δύναμη του μυστηρίου, παρουσία του ιερέα και με την ευλογία των
γονέων, τα προικοσύμφωνα της περιόδου αυτής και τα υπόλοιπα από τα δεκαέξι
έγγραφα του αρχείου Κουγέα αναφέρονται στον θεσμό της προίκας και στη γυναίκα
ως κυρία περιουσίας. Και όπως επισημαίνει ο ερευνητής, μέσα από αυτά
«στοιχειοθετείται η άποψη πως στο πλαίσιο των παραδοσιακών κοινωνιών η
αξιοπρέπεια και η προσωπικότητα της γυναίκας διασφαλίζονταν από νόμους
εθιμικούς, ίσως πολύ πιο αποτελεσματικά από ό,τι στο νομικό κράτος του 21ου
αιώνα».

«Ευλογητική» η γυναίκα που παντρεύεται στην κοινωνία των Δολών πριν από
διακόσια πενήντα χρόνια, κορυφαία στιγμή της ζωής της ο γάμος, υποχρεωμένος ο
γαμπρός να της κάνει δώρο «παπούτζια», ενώ τη στιγμή που πάταγε το κατώφλι του
σπιτιού των πεθερικών του για να παραλάβει τη νύφη έδινε το «πορταρίκι». Μία
χρηματική εγγύηση, δηλαδή, του γαμπρού προς την οικογένεια της νύφης ότι δεν
θα καταχραστεί την περιουσία της: έπιπλα, μαγειρικά σκεύη, στρωσίδια, ο
ρουχισμός της νύφης και τα κτήματά της. H σειρά δεν είναι τυχαία, μιας και το
κρεβάτι, ως σύμβολο του γάμου, προηγείται, ενώ τα χωράφια αναφέρονται
τελευταία. Και επειδή μέλημα της κοινωνίας εκείνης ήταν η διασφάλιση ελέγχου
της προικοδοτούμενης περιουσίας από πλευράς της συζύγου, τα γρόσια, το χρήμα
της εποχής, δεν είχαν θέση στην προίκα, αφού ήταν αμφίβολο πως θα μπορούσε η
κυρία να τα ελέγξει στο πλαίσιο της ανδροκρατούμενης κοινωνίας της Μάνης του
18ου και του 19ου αιώνα.

H προίκα είναι πατρική κληρονομιά και σε καμία περίπτωση δεν έχει τον
χαρακτήρα ανταλλάγματος προς τον γαμπρό, προκειμένου να απαλλαγεί η οικογένεια
από την κόρη. «Ταύτα δίδω εις αυτήν εξ ιδίας μου γνώμης και
προαιρέσεως, δι ανά τα εξουσιάζη εις όλην της την ζωή αυτή και οι
κληρονόμοι της», υπογράφει ο πατέρας της νύφης.

Καθώς τα έγγραφα είναι εξαντλητικά σε περιουσιακές λεπτομέρειες, είναι
απολαυστικά στην ανάγνωσή τους χάρη στην εκφραστική δεινότητα των συντακτών
τους και πλούσια σε λαϊκούς γλωσσικούς τύπους που μετατρέπουν τα ψυχρά κείμενα
συναλλαγών σε λογοτεχνικές ασκήσεις.

«Μην την κουνήσει κανείς…»

Αν η γυναίκα πέθαινε άκληρη, ο σύζυγος ήταν υποχρεωμένος να επιστρέψει στην
οικογένειά της την προικώα περιουσία, αφού κρατούσε τα έξοδα ασθένειας και
κηδείας της. Από την άλλη, αν η σύζυγος χήρευε στη Μάνη, η οικογενειακή τους
περιουσία περνούσε στη δικαιοδοσία της να την χειρίζεται ελεύθερα, όπως πολύ
εύγλωττα αναφέρει στη διαθήκή του ο ετοιμοθάνατος Παναγιώτης Μεράκης: «Αφήνω
την γυναίκα μου εις το σπίτι μου και εις το πραύμα μου κινητό και ακίνητο,
κυρία νοικοκυρά έως που ζην και μεγαλώνοντας τα παιδία μου τα αρσενικά και την
αγαπούν ως παιδία της. Ει δε καλώς· είτε μη και ευρεθού κακά εις σε δαύτη να
έχη να μην την ανασείσειν κανείς από την πατητά της ακόμα της αφήνει μία
λαχίδα…». Σε σημείο που δικαιούνταν ακόμη και να ορίσει κληρονόμο όποιον
επιθυμούσε, ακόμα και αν αυτός δεν ανήκε στην οικογένειά της.

INFO

Σωκράτης B. Κουγέας, «H Γυναίκα Κυρία. Στη Μεσσηνιακή Μάνη μέσω προικώων και
άλλων εγγράφων (1745-1864)», Εκδόσεις Ροδακιό, Σελ. 128, Τιμή: 20 ευρώ.