Ένα ιστορικό εκκρεμές, σαν το δικό μας

Μία άλλη ευρωπαϊκή χώρα, το Βέλγιο, παρουσιάζει στην Αθήνα (Μουσείο Φρυσίρα, Πλάκα) τα μεγάλα καλλιτεχνικά της ονόματα, όχι για να τα διαφημίσει, αλλά για έναν κοινό προβληματισμό εθνικής πολιτισμικής αυτογνωσίας

Επιτέλους, να μία από τις μουσειακές εκθέσεις, η οποία δικαιολογεί απόλυτα τον
λόγο που την έφερε στην Αθήνα. Έχει έρευνα, απαντήσεις, σπουδαίους καλλιτέχνες
και – το σοβαρότερο – δεν διαφημίζει απλώς, αλλά προσφέρει δρομολόγια
ειλικρινή, άξια για μίμηση. «Υπερβολές» θα πει κανείς, αναλογιζόμενος δύο
σημαντικά κενά της. Ένα που αγνοεί τον Π. Πανταζή, τον δικό μας συνιδρυτή του
ιμπρεσιονισμού στο Βέλγιο, και το άλλο, που δεν όφειλε αλλά θα μπορούσε: μία
στρογγύλη τράπεζα με θέμα τις αναλογίες νεοελληνικής και βελγικής τέχνης.

Μα υπάρχουν τέτοιες αναλογίες; Περισσότερο απ’ όσο φαντάζεται κανείς και γι’
αυτό η έκθεση αξίζει τον έπαινο που δεν δώσαμε ούτε στο «Outlook» ούτε στο
«Φως του Απόλλωνα», που διέψευσαν τις προθέσεις τους, ούτε σε πολλές άλλες, οι
οποίες απλώς μεταφέρουν έργα και ισχυρίζονται ότι μας «εκπολιτίζουν», ενώ δεν
προσφέρουν καν διάλογο. Καιρός όμως να βάλουμε κάποια σειρά:

«Βελγικότητα», όπως «ελληνικότητα»; Μία άλλη ευρωπαϊκή χώρα παρουσιάζει
στην Αθήνα την τέχνη της, με προβληματισμούς εθνικούς, ιστορικούς και
πολιτιστικούς, διδάσκοντας αυτογνωσία. Στο διεισδυτικό κείμενό του ο
επιμελητής Μισέλ Ντραγκέ ανατρέχει στη διχασμένη προσωπικότητα της φίλης
χώρας, στα χρόνια του Μεσαίωνα ακόμη. Υπογραμμίζει το δίλημμα «παράδοση ή
νεωτερισμός» στην πορεία του 20ού αιώνα. Μαθαίνουμε έτσι ότι ο κοινωνικός
εξπρεσιονισμός, ο συμβολισμός και ο σουρεαλισμός (Ένσορ, Μαγκρίτ, Ντελβό) ήταν
μια κωδικοποιημένη έκκληση για ενότητα των δύο ιστορικών πλευρών του Βελγίου,
της καθολικής και της προτεσταντικής. Και θυμόμαστε αμέσως τους δικούς μας N.
Γύζη και K. Παρθένη, οι οποίοι ίδια εποχή ένωναν (εικαστικά και ψυχικά) τα δύο
κομμάτια του νέου Ελληνισμού, το εξ Ανατολών και το προς Δυσμάς. Ο
προβληματισμός της έκθεσης για ζητήματα εθνικής ταυτότητας είναι αποκαλυπτικός
και φέρνει εύκολα συνειρμούς.

Εμείς και οι «Άλλοι»: «Το νέο Βέλγιο γεννήθηκε από την πρόθεση της
κοσμοκράτειρας Αγγλίας να απομονώσει τη Γαλλία» διαβάζουμε και θυμόμαστε τις
Μεγάλες Δυνάμεις και την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ή το 1922 που
προσγείωσε τη Μεγάλη Ιδέα μας. Μαθαίνουμε το πώς απορροφούσε η Γαλλία τους
Βέλγους καλλιτέχνες, γεγονός που γέννησε το κίνημα Cobra, και θυμόμαστε τα
παθήματα των δικών μας καλλιτεχνών, οι οποίοι όμως δεν βρήκαν δύναμη για κάτι
δικό τους. Για τη βελγική τέχνη «ο σουρεαλισμός είναι η εικαστική έκφραση του
μοντερνισμού σε περίοδο κρίσης» – όπως στον Εγγονόπουλο και τον Στέρη,
συμπληρώνουμε.

Ασκήσεις λογικής και ζωγραφικής: Στην καλοστημένη έκθεση διατρέχουμε
επίσης την αντιφατικότητα της σύγχρονης τέχνης και την τακτική επάνοδο της
ζωγραφικής. Τα «περιβάλλοντα, τα χάπενινγκ και η βιντεοάρτ εμπλουτίζουν μεν
την εικαστική γλώσσα, αλλά η μόνιμη συζυγική κλίνη της έχει σινδόνη από
ζωγραφικό μουσαμά, εκεί καταγράφονται όλα. Το εκκρεμές αυτό φαίνεται στο έργο
και των παλαιοτέρων (Μαγκρίτ κ.ά.) και των νεώτερων Παναμαρένκο και Φάμπρε. Ο
Ένσορ προφητεύει τον εξπρεσιονισμό και τον κριτικό ρεαλισμό. Οι αντιφάσεις της
λογικής εξεικονίζονται στον Μαγκρί αξεπέραστα. H οπτική σύμβαση των δύο
διαστάσεων (η ζωγραφική σε πίνακες) δεν είναι οπισθοδρόμηση, αλλά μία
ανανεούμενη πρωτοπορία που χωνεύει μέσα της τους πειραματισμούς.

Συλλέκτες και κράτος: «Γη των συλλεκτών» αποκαλεί το δελτίο Τύπου το
Βέλγιο, αλλά δεν επεκτείνεται στο πόσο καθοριστική υπήρξε η εκεί κρατική
πρόνοια για τη δημιουργία συλλεκτών και εδραίωση της τέχνης μέσα από τη δράση
τους. Χάρη σ’ ένα σύστημα φοροαπαλλαγών που αναβάθμισε τον κοινό φιλότεχνο σε
«ενεργό πολίτη», το Βέλγιο είχε τους περισσότερους κατά κεφαλήν συλλέκτες
παγκοσμίως (!) ήδη στον Μεσοπόλεμο. Κέρδισε έτσι αυτόνομους κινητήριους
μοχλούς και έναν αισθητικό πολυ-συλλεκτισμό που άφηνε όλα τα καλλιτεχνικά
λουλούδια να ανθίσουν, μια κατανομή ιδιαιτεροτήτων γούστου (taste
diversification) θα λέγαμε σε όρους μάρκετινγκ. Είναι το ίδιο σύστημα, το
οποίο μεταπολεμικά έφερε άνθηση και στις ΗΠΑ και που εμείς δεν έχουμε δυστυχώς
ακόμα, προτιμώντας το αντίστροφο: κρατικές επιτροπές αγορών ή διεθνών
εκθέσεων, με αποτέλεσμα τη μονομέρεια των τεχνοτροπικών επιλογών και τον
εθισμό των καλλιτεχνών στη ζητιανιά των επιδοτήσεων.

Με λίγα λόγια

Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 8

Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 9

Ξεχωρίζει από άλλες εκθέσεις της εποχής; 8

Τα έργα είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά για το θέμα τους; 8

8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6, 7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

«Ένας αιώνας βελγικής ζωγραφικής», Μουσείο Φρυσίρα, Μονής Αστερίου 3 & 7,
Πλάκα, τηλ. 210-3234.678, μέχρι 30 Ιουνίου