Σύγχρονη τέχνη για τις… αποθήκες

«Δεν υπάρχουν χώροι ώστε να εγκατασταθούν αυτά τα τεράστια έργα», επισημαίνει και ο πρωτοπόρος της βιντεοτέχνης Κώστας Τσόκλης

Αποτελούν το κατεξοχήν πρόσωπο της σύγχρονης τέχνης την τελευταία 30ετία. Οι
εικαστικές εγκαταστάσεις και τα έργα βιντεοτέχνης πολλαπλασιάζονται, όπως και
οι στρατιές των καλλιτεχνών που τα «υπηρετούν», παραμερίζοντας τον χρωστήρα
και τον καμβά και «παντρεύοντας» συχνά την τέχνη με την τεχνολογία. Έχουν,
όμως, καταφέρει να αποκαθηλώσουν και το παραδοσιακό κάδρο από το σαλόνι του
ελληνικού σπιτιού; Ή καταλήγουν στις αποθήκες μουσείων και συλλεκτών, καθώς
θεωρείται πως βρίσκονται μακριά από κάθε έννοια χρήσης;

«Το σίγουρο είναι πως δεν καταλήγουν στα σκουπίδια», επισημαίνει η Αγγελική
Αντωνοπούλου, ιδιοκτήτρια της γκαλερί «a. antonopoulou. art», που φιλοξενεί
κάθε σεζόν εγκαταστάσεις (σε ποσοστό 50% των εκθέσεών της). «H καλύτερη τύχη
που μπορούν να έχουν είναι σε ένα μουσείο ή μια συλλλογή, ενώ αν δεν πωληθούν
παραμένουν στην αποθήκη του καλλιτέχνη».

«Δεν υπάρχουν χώροι ώστε να εγκατασταθούν αυτά τα τεράστια έργα», επισημαίνει
και ο πρωτοπόρος της βιντεοτέχνης Κώστας Τσόκλης. Απόδειξη πως η μεγάλη σειρά
αναλόγων έργων που είχε φιλοτεχνήσει, δεν πωλήθηκαν και τα δώρισε στο Εθνικό
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. «Δεν πειράζει που δεν αγοράστηκαν», λέει, «αν και θα
ήθελα να έχουν μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία, διότι έχουν απορροφήσει τα κέρδη
της δουλειάς μου. Αν αξίζουν όμως θα βρουν τους εραστές τους. Εξάλλου πιστεύω
πως ένα έργο που δεν μπορείς εύκολα να ξαναδείς αποκτά περισσότερη δύναμη».
«Όταν δεν πωλείται ένα έργο, άλλωστε, δεν σημαίνει ότι δεν αξίζει κιόλας»,
τονίζει η διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Άννα Καφέτση.

Υπάρχει όμως και η αντίθετη άποψη. Εκείνη που θέλει τα έργα σύγχρονης τέχνης
να έχουν καταφέρει, έστω και με αργά βήματα, να «κατακτήσουν» το ελληνικό
σπίτι. «Οι εγκαταστάσεις έχουν μπει εδώ και αρκετά χρόνια στα ελληνικά
σπίτια», λέει ο ιστορικός τέχνης Ντένης Ζαχαρόπουλος. «Πρόκειται για κάτι
καινούργιο που προσφέρει δυνατότητα για αλλαγές και επιτρέπει στον θεατή να
σκεφθεί τη διαφορετική σχέση του χώρου με τα πράγματα. Το ενδιαφέρον με τις
εγκαταστάσεις είναι πως είναι κινητές και ο ιδιοκτήτης τους μπορεί να τις
στήνει και να τις ξεστήνει. Απαιτούν όμως και χώρο και πολύ περισσότερο χρόνο
από τον ιδιοκτήτη τους, καθώς δεν αρκεί να τις ξεσκονίζει και να τους αλλάζει
κορνίζα». «Πίσω από κάθε εγκατάσταση βρίσκεται μια ολόκληρη αρχιτεκτονική
μελέτη για να ξαναστηθεί», επιβεβαιώνει και ο εικαστικός δημιουργός Αλέξανδρος
Ψυχούλης. «Εκτός από το εγχειρίδιο που προμηθεύεται ο αγοραστής, είναι
απαραίτητη και η παρουσία του καλλιτέχνη ή συνεργατών του, ώστε να
παρουσιαστεί σωστά το έργο».

«H αύξηση του ενδιαφέροντος για εγκαταστάσεις και βίντεο οφείλεται στο
ότι αλλάζει η κοινωνία, τα τεχνικά μέσα, τα πάντα. Ο άνθρωπος προσαρμόζεται
και εξοικειώνεται εύκολα», εκτιμά ο κ. Ζαχαρόπουλος. «Οι νέοι ιδιαίτερα δε,
έχουν μια εντελώς διαφορετική αισθητική, που διαμορφώνεται από την ίδια τη
ζωή», παρατηρεί ένας από τους βασικούς εκπροσώπους της luminal art Γιάννης
Μπουτέας. «Αρκετοί για να καταλήξουν όμως στην αγορά ενός έργου τέχνης
επηρεάζονται και από τους διακοσμητές, τους οποίους και συμβουλεύονται για τη
διακόσμηση του σπιτιού τους, ενώ βασικό ρόλο παίζουν και τα χρήματα που
διαθέτουν», συμπληρώνει η γνωστή για τις βιντεοεγκαταστάσεις της καλλιτέχνις
Μαρία Παπαδημητρίου. «Πολλές φορές συμβαίνει μάλιστα να μην τοποθετείται μια
μεγάλη εγκατάσταση σ’ ένα σπίτι, αλλά ορισμένα παράλληλα έργα, μικροτέρων
διαστάσεων, που συνοδεύουν το κεντρικό», συμπληρώνει η κ. Αντωνοπούλου.

«Μοναδικά» έργα σε οκτώ αντίγραφα!

Νέοι άνθρωποι με πιο σύγχρονη αισθητική, αλλά και ευρύχωρους χώρους «τολμούν» να αντικαταστήσουν τους παραδοσιακούς πίνακες ζωγραφικής με εγκαταστάσεις. Στη φωτογραφία έργο του Γιάννη Μπουτέα από σπίτι στη Φιλοθέη

Μπορούν όμως τα έργα βιντεοτέχνης να θεωρηθούν μοναδικά, όταν μπορεί κανείς με
το πάτημα ενός κουμπιού να τα αναπαράγει σε απεριόριστες ποσότητες;

«Πρέπει να υπάρξει διάκριση ανάμεσα στα βίντεο (βιντεοκασέτες) και τις
βίντεο-εγκαταστάσεις», διευκρινίζει η διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου
Σύγχρονης Τέχνης Άννα Καφέτση. «H βιντεο-εγκατάσταση θεωρείται μοναδική ως
έργο τέχνης, έστω κι αν συνήθως κυκλοφορεί σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων,
που κυμαίνεται σε τρία, πέντε, επτά και σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως του
δημοφιλούς στο ευρύ κοινό Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη Γουίλιαμ Κέντριτζ, σε
οκτώ, ενώ υπάρχουν και ένα με δύο δοκίμια του καλλιτέχνη, που ανάλογα με τη
διαπραγμάτευση άλλοτε πωλούνται και άλλοτε όχι. Τα περισσότερα αντίτυπα πάντως
μειώνουν το υψηλό κόστος και αφήνουν περιθώρια κέρδους στον καλλιτέχνη και την
γκαλερί.

Σπάνια και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι ωστόσο η περίπτωση που υπάρχει ένα
και μοναδικό αντίτυπο – γεγονός που αυξάνει και την οικονομική αξία του – όπως
τα έργα που παρήγγειλε ο Οργανισμός Προβολής Ελληνικού Πολιτισμού στους Μπιλ
Βιόλα, Γκάρι Χιλ, Σερίν Νεσάτ και Κώστα Τσόκλη και τα οποία θα παρουσιαστούν
στην έκθεση του ΕΜΣΤ “Διαπολιτισμοί” και θα παραχωρηθούν στις μόνιμες συλλογές
του μουσείου.

Οι βιντεοταινίες από την άλλη, από τη στιγμή που περνούν σε μεγάλες διεθνείς
εταιρείες διανομής, κυκλοφορούν σε απεριόριστο αριθμό αντιτύπων. Οι αγοραστές
όμως είναι αποκλειστικά μουσεία και συλλογές, που συμφωνούν με τις εταιρείες
πως αγοράζουν μόνο τον υλικό φορέα με δικαίωμα έκθεσής του, χωρίς δικαίωμα
δανεισμού. Στην Ελλάδα όμως που δεν υπάρχει οργανωμένο δίκτυο διανομής, δεν
ισχύει το καθεστώς του απεριορίστου και οι γκαλερί πωλούν και μοναδικά κομμάτια».

«Θέλει λίγη τρέλα»

Πιο είναι το προφίλ όσων «τολμούν» να προτιμήσουν εγκαταστάσεις και έργα
βιντεοτέχνης, αντί του παραδοσιακού πίνακα; «Διακρίνονται σε τρεις
κατηγορίες», λέει η κ. Αντωνοπούλου. Σε εκείνους που κουβαλούν την τρέλα του
συλλέκτη. Εκείνους που προτιμούν τα τοπ ονόματα, επειδή βλέπουν την τέχνη ως
επένδυση. Και σε εκείνους που αγοράζουν σύγχρονη τέχνη επειδή τους αρέσει.
Άνθρωποι συνήθως κάτω των πενήντα, με καλή οικονομική κατάσταση, που έχουν
ταξιδέψει στο εξωτερικό, όχι μόνο για να κάνουν ψώνια αλλά και για να δουν
τέχνη», χωρίς να αποκλείονται και εκείνοι που «ανήκουν στο μέσο κοινωνικό και
οικονομικό επίπεδο», επισημαίνει ο κ. Ζαχαρόπουλος, αν και είναι κοινώς
αποδεκτό πως περισσότερα από ένα δεν χωρούν στο μέσο ελληνικό σπίτι.

«Αναγκάστηκα να τα χαρίσω στους εργάτες»

Μια εκδοχή είναι τα έργα να μην καταλήξουν… πουθενά, καθώς έχουν εφήμερο
χαρακτήρα. Όπως στην περίπτωση της Μαρίας Παπαδημητρίου. «Τα δικά μου έργα,
ευτυχώς, δεν έχουν μπει ακόμη σε αποθήκες, καθώς τριγυρνούν από έκθεση σε
έκθεση στο εξωτερικό», λέει. «Έχουν υπάρξει όμως και έργα μου από τα οποία δεν
έμεινε τίποτα, όπως η εγκατάσταση που παρουσίασα στην Μπιενάλε του Σάο Πάολο.
Δεν είχα προνοήσει για τη μεταφορά των επίπλων που αγόρασα από τη Βραζιλία
(για τις ανάγκες του έργου) στην Ελλάδα και αναγκάστηκα να τα χαρίσω στους
εργάτες της διοργάνωσης!», θυμάται.

H ζήτηση καθορίζει τις τιμές

To «Body Milk», η πρόσφατη μεγάλη εγκατάσταση του Αλέξανδρου Ψυχούλη, εμπνευσμένη από την επίθεση αυτοκτονίας νεαράς Παλαιστίνιας, αν και πωλήθηκε σε συλλέκτη, προς το παρόν βρίσκεται στην αποθήκη

Στο χρηματιστήριο της αγοράς σύγχρονων έργων τέχνης η εγκατάσταση ενός νέου,
αλλά γνωστού καλλιτέχνη, κυμαίνεται κατά μέσο όρο στα 30.000 με 40.000 ευρώ.
Για να καθοριστεί η τιμή όμως παίζουν ρόλο πολλοί και διαφορετικοί παράγοντες.
«Πρώτα από όλα ισχύει ο νόμος της αγοράς και της ζήτησης», τονίζει ο Κώστας
Τσόκλης, ενώ «βασικό ρόλο παίζει και το ποιος καλλιτέχνης έφτιαξε το έργο,
πότε, το μέγεθός του, όπως και το πώς κινούνται αντίστοιχα έργα στο εξωτερικό,
αν και στην ελληνική αγορά τα έργα πωλούνται σαφώς σε χαμηλότερες τιμές»,
συμπληρώνει ο Αλέξανδρος Ψυχούλης. «Εξαρτάται όμως και από το κόστος
παραγωγής», επισημαίνει η Μαρία Παπαδημητρίου. «Για το τελάρο και τα χρώματα
ενός πίνακα χρειάζονται 150 ευρώ, ενώ μόνο το κόστος παραγωγής της
εγκατάστασης, με την οποία συμμετείχα στο “Outlook”, έφθασε τις 7.000 ευρώ»
και «μια νέα παραγωγή του Μπιλ Βιόλα, που παρουσιάστηκε την περασμένη άνοιξη
στη Γερμανία, κόστισε δύο εκατομμύρια δολάρια», προσθέτει η Άννα Καφέτση.
«Πολλοί συγκρίνουν την τιμή με το κόστος, χωρίς όμως να υπολογίζουν την ιδέα»,
τονίζει ο Γιάννης Μπουτέας, ενώ ο Ντένης Ζαχαρόπουλος επισημαίνει πως «η γκάμα
τιμών έχει ένα ευρύτατο φάσμα, καθώς πρόκειται για μια σύγχρονη αγορά».

«Οι νέοι καλλιτέχνες πάντως, όσον αφορά τις τιμές είναι πιο λογικοί από τους
παλαιότερους», διαπιστώνει η κ. Αντωνοπούλου. «Γεγονός που οφείλεται στο ότι
ζουν σε μια εποχή που το έργο τους έχει μεγαλύτερη ανταπόκριση. Οι πρωτοπόροι
αντιθέτως, που δυσκολεύτηκαν μέχρι να αναγνωριστεί η δουλειά τους και έχουν
ζήσει τη στέρηση, διακρίνονται και από την τάση να κερδίσουν».

Και αν για έναν καλλιτέχνη αυτά τα έργα είναι τρόπος έκφρασης, γιατί ένας
γκαλερίστας να «ποντάρει» σ’ ένα τελικά όχι και τόσο εμπορικό είδος τέχνης;
«M’ αρέσουν τα σύγχρονα έργα τέχνης και επενδύω σ’ αυτά», απαντά η κ.
Αντωνοπούλου. Όπως κάθε επένδυση όμως και αυτή έχει το ρίσκο της. Δεν με
ενδιαφέρει μόνον η εμπορική διάσταση, αλλά και να δίνω τη δυνατότητα σ’ έναν
καλλιτέχνη που πιστεύω, να καταθέσει την άποψή του. Υπάρχει ένας ιδεαλισμός».