Mπεκετική κλοουνερί

H Άννα Κοκκίνου στις «Ευτυχισμένες μέρες» του Μπέκετ που παίζεται στο θέατρο «Σφενδόνη»

Ο Κουν παλιότερα έλεγε κάτι πράγματι παράξενο, ότι δηλαδή κατανόησε τον
Αισχύλο, μετά τις μπρεχτικές του ερμηνείες. Προσωπικά πιστεύω ότι το αντίθετο
μπορεί να συμβεί, να κατανοήσεις τον Μπέκετ μόνο όταν ασκηθείς στον τραγικό
λόγο, ιδίως του Αισχύλου. Μόνο που θα πρέπει να αφαιρέσεις τον θεό. Όχι όμως
και τη θεολογία. Πριν από τριάντα τρία χρόνια σε μια διάλεξή μου που
δημοσιεύτηκε αργότερα στο περιοδικό «Πολιτεία» με τίτλο «Αισχύλος και Μπέκετ»
είχα αναφερθεί στη βαθιά συγγένεια των δύο αυτών άκρων, του πρώτου και του
έσχατου, του τραγικού ιδιώματος. Βεβαίως τους χωρίζει η απουσία, η εξορία, η
σιωπή ή η ανυπαρξία του θεού, διαλέγετε και παίρνετε. H τυραννική παρουσία της
απουσίας του θεού στον Μπέκετ τον καθιστά απολύτως τραγικό, αφού έχει πλέον
αποδράσει από το κουτί της Πανδώρας και η ελπίδα. Πώς παίζεται ένα έργο όπου ο
άνθρωπος είναι τελείως γυμνός, στερημένος από τα κοινωνικά του παραφερνάλια,
αφού όλα αυτά κι όταν υπάρχουν ούτε τον παρηγορούν ούτε τον αθωώνουν ούτε τον
σώζουν αλλά και δεν ερμηνεύουν τη γύμνια του, την εκκρεμότητα της υπάρξεώς
του, το κενό και την παντελή απουσία του επέκεινα;

Οι άνθρωποι του Μπέκετ ούτε χαρακτήρες είναι ούτε μορφές ούτε τύποι,
όπως τουλάχιστον μας τους παρέδωσε η ιστορία του θεάτρου, δηλαδή πυκνές
διατυπώσεις, κοινωνικές ταυτότητες ισχύουσες διά πάσαν ανάλογον τιμή. Ο Μπέκετ
παραπέμπει σαφώς, άλλοτε ρητά άλλοτε άρρητα αλλά υπόγεια, στο τσίρκο. Και το
πράγμα δεν είναι αυτονόητο, επειδή κάποιοι το δηλώνουν με έπαρση ή με
επιφανειακή ανάγνωση των οδηγιών του ή την παραστασιολογία του. Και όσον αφορά
τους τέσσερις κλόουν τού «Περιμένοντας τον Γκοντό» αυτό φαίνεται προφανές,
αλλά ο Κραπ, η Ουίνι, ο Χαμ, ο Κλοβ, ο Ναγκ και η Νελ; Εκείνο που έχει σημασία
δεν είναι η εξωτερική φιγούρα των τύπων, ο λευκός και ο μαύρος κλόουν, ο
χαρούμενος και ο βλοσυρός, ο Τσαπλινικός και ο Μπάστερ Κίτον. Ανεξάρτητα από
την παραδοσιακή σκευή που παραπέμπει στο τυπολόγιο του τσίρκου, του Καμπαρέ,
του Μιούζικ Χολ, ακόμη και της αυστηρής γραμματικής της Κομέντια Ντελ άρτε,
σημασία έχει να αντιληφθούμε πως οι μπεκετικοί άνθρωποι είναι ιδεογράμματα.
Διάβασα κάποτε με έκπληξη πως ο Ρολάν Μπαρτ, όταν επισκέφθηκε την Ιαπωνία και
κατέγραψε τις εμπειρίες του από αυτόν τον αντι-δυτικό τρόπο σκέψης, ήθους και
αξιών, διαπίστωσε πως σ’ αυτόν τον πολιτισμό, όπου κυριαρχεί το περιττό και η
ουσία πνίγεται, απωθείται στο βάθος, κρύβεται σκεπασμένη από τα συμβεβηκότα το
πιο περίπλοκο, πιο σύνθετο, περίτεχνο ιδεόγραμμα που είναι το ιδεόγραμμα του
μηδενός! Με την έννοια του κενού, του μη όντος. Οι «τύποι» του Μπέκετ
ακινητοποιημένοι ή αενάως κινούμενοι φλυαρούν ακατάπαυστα, ρητορεύουν,
φιλοσοφούν, ακροβατούν πάνω στις λέξεις σαν σε τεντωμένο σκοινί, παίζουν τις
λέξεις σαν τεράστιες γυάλινες μπάλες στα δάκτυλά τους, τις ισορροπούν στις
μύτες τους, τις πετούν ψηλά τις λέξεις και πέφτοντας τις προσγειώνουν στα
υπερμεγέθη άτσαλα παπούτσια τους.

Οι «τύποι» του Μπέκετ δεν έχουν πατρίδα, φυλή, δεν αποκαλύπτουν την
καταγωγή τους, την αγωγή τους, δεν γνωρίζουμε την παιδεία τους, το επάγγελμά
τους, τις πολιτικές ή τις ηθικές τους οφειλές. Κι όταν αναφέρονται σ’ αυτά,
καμώνονται, είτε τα χλευάζουν είτε τα γελοιοποιούν είτε τα αναμασούν ως ήχους,
ως κελύφη, ως καύκαλα χωρίς ψαχνό. Οι «τύποι» του Μπέκετ γεμίζουν το υπαρξιακό
τους κενό με φρέσκο αέρα, γιατί κάτι σαν φρέσκος αέρας είναι γι’ αυτούς ο
πολιτισμός, αν δεν είναι, όπως απέδειξε ο Φρόυντ, πηγή δυστυχίας.

Τρία ευρήματα – ερμηνευτικά σχόλια

Σκηνή από την παράσταση «Τέλος του παιχνιδιού» που παρουσιάζεται στο «Αμφι-Θέατρο»

Στο «Αμφι-Θέατρο» η Λήδα Τασοπούλου σκηνοθέτησε με μέγιστο σεβασμό το
«Τέλος του Παιχνιδιού» στη μετάφραση της Ελένης Βαρίκα, που ακούστηκε λίγο
κουρασμένη. Τρία ήταν τα ευρήματα, ερμηνευτικά σχόλια, που σηματοδότησαν την
άποψη της Τασοπούλου. H αντίστιξη του κειμένου με τη συνταρακτική παρτιτούρα
του τριπλού κονσέρτου του Μπετόβεν, η αντικατάσταση των ανάπηρων ασώματων
γονέων του Χαμ στον σκουπιδοντενεκέ με βλακώδεις ηλεκτρονικούς υπολογιστές,
σύμβολα του αποθηκευμένου, νεκρού πλέον ή δίκην πληροφορίας πολιτισμικού
παρελθόντος και στο φινάλε η επανάληψη της αρχής (σημαίνουσα υπόμνηση του
κυκλικού χρόνου σ’ έναν άθεο κόσμο και ως εκ τούτου άκρως τραγικό), ενώ τα δύο
πρόσωπα αλλάζουν ρόλους.

H Τασοπούλου καθοδήγησε με σίγουρο, σταθερό, σαφές πρόγραμμα, σχεδόν
γεωμετρικής συλλήψεως, τους δύο ηθοποιούς της. Ο Γιώργος Μπούγος (Κλοβ) κάνει
άλματα κατακτώντας κορυφές υποκριτικής ορειβασίας. Ο Γιώργος Κροντήρης (Χαμ)
τόνισε περισσότερο την πίκρα, τη χολή και τον «σπλήνα» του ανάπηρου τυφλού
κλόουν χωρίς να βρει το κλειδί να μετατρέψει τον αυτοσαρκασμό σε χιούμορ. (Οι
αγγλικές λέξεις Spleen και Humor απηχούν τις αρχαίες ελληνικές θεωρίες περί
χυμών – π.χ. μελαγχολικός, χολερικός, χυμώδης, αλματώδης τύπος κ.λπ.)

Εκκωφαντική φλυαρία

Στο θέατρο «Σφενδόνη» παίζεται αυτή την εποχή το συνταρακτικό έργο του Μπέκετ
«Ευτυχισμένες μέρες». Εδώ σημειώνω απλά πως η κατά λέξη μετάφραση είτε από τα
γαλλικά είτε από τα αγγλικά του τίτλου του έργου, όπως καθιερώθηκε στα
ελληνικά είναι παραπλανητικός. Χωρίς να ισχυριστώ πως δεν είμαι πρόχειρος,
νομίζω πως η απόδοση της πραγματικής βούλησης του Μπέκετ θα ήταν κάτι ανάμεσα
στο «Τι ωραία, τι καλά!» και στο «Να λέμε μη χειρότερα!». Δεν γνωρίζω τι
διδάσκει η κυρία Γεμεντζάκη σε μια ηθοποιό με κατασταλαγμένη τεχνική και
μανιέρα αναγνωρίσιμη (και μάλιστα σ’ έναν μονόλογο) όπως η Άννα Κοκκίνου, που
αναγράφεται ως συν-σκηνοθέτις. Προφανώς η δασκάλα λόγου κ. Γεμεντζάκη άσκησε
τον λόγο της καλής ηθοποιού. Και πράγματι ο κοφτός, ειρωνικός, σπυρωτός σαν
μικρά χαλίκια λόγος του Μπέκετ ακούστηκε εκκωφαντικά φλύαρα… κενός, όπως
πρέπει από μια όσο ποτέ άλλοτε πειθαρχημένη, σαφέστατη στα περιγράμματά της,
Κοκκίνου. H Ουίνι της ήταν, για μας τουλάχιστον τους παλιούς που τα προφτάσαμε
όλα αυτά στα περιπλανώμενα λαϊκά πανοράματα των πανηγύρεων του μεσοπολέμου και
των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, η Ασώματος Κεφαλή. H Κοκκίνου πέτυχε με τη
μίμηση να εκφράσει ένα διαπορούν ανέκφραστο πρόσωπο, μια χαζοχαρούμενη
περσόνα, μια μάσκα-εκμαγείο σαν ένα τεράστιο αμήχανο αλλά και άπληστο για
ύπαρξη ερωτηματικό.

Το σκηνικό της Ομπολέσκυ, κάτι σαν τοπίο σεληνιακό ή σαν παγωμένη λάβα
ηφαιστείου ή σαν τα σχηματικά όρη των βυζαντινών αγιογράφων, σαν την κλίμακα
του Ιακώβ, αριστούργημα. H μετάφραση της αλησμόνητης Χριστίνας Τσίγκου
ανθεκτική.

INFO

«Τέλος του παιχνιδιού»: Στο «Αμφι-Θέατρο» (Αδριανού 111, Πλάκα. Τηλ.
210-3233.644)

«Ευτυχισμένες μέρες»: Στο θέατρο «Σφενδόνη» (Μακρή 4, τηλ. 210-9246.692)