Ξαναζεσταμένο φαΐ

Ο Γιώργος Μοσχίδης με την Μπέτυ Βαλάση στην παράσταση «Ο από μηχανής… άνεμος» που παίζεται στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου

Εκεί που εστιάζεται συνήθως η κριτική, είναι ο τρόπος που χειρίζεται το
αυτονόητο πρόβλημα της εθνικής θεατρικής παραγωγής. Πώς δηλαδή λύνει μέσα στο
γενικό πλαίσιο του ιδρυτικού του νόμου το πώς, το τι και το γιατί της εθνικής
δραματουργίας και την προβολή του στο τρέχον, κάθε περίοδο, ρεπερτόριο. Και,
κυρίως, πόσο εμπνέει νέους συγγραφείς, ανακαλύπτει νέα κείμενα και από την
άλλη δοκιμάζει στο κριτήριο του χρόνου και στη νέα ερμηνευτική προσέγγιση το
παλιό δραματολόγιο.

Το «Εθνικό Θέατρο» της Ελλάδας, πιστό στον ιδρυτικό του νόμο συχνά τα
τελευταία χρόνια, πιθανόν όχι με τις αναλογίες που θα επιθυμούσε κανείς, και
ιδιαίτερα το σώμα των Ελλήνων θεατρικών συγγραφέων, παρουσιάζει νέους
συγγραφείς ή καινούργια έργα ζώντων συγγραφέων ή διαβάζει με νέα ματιά τα
σημαντικότερα κείμενα της θεατρικής μας κιβωτού.

Τα τελευταία χρόνια είδαμε και τον «Χάση» και τον «Βασιλικό» του Μάτεσι, και
του Παντελή Χορν, και από τους νεώτερους Ψαθά, Σακελλάριο-Γιαννακόπουλο και
Καμπανέλλη, Κεχαΐδη, Μάτεσι, και «Επιθεώρηση», και ανάγνωση των «Φοιτητών» ως
μουσικής κωμωδίας κ.λπ.

Πάντως, χωλαίνει το σκέλος «ρίσκο». Ανακάλυψη νέων ταλέντων και
δημιουργία κινήτρων για να ανέβουν δόκιμα έργα νεώτερων συγγραφέων. Θεωρώ
βέβαια θετικό πως στην «Πειραματική Σκηνή», και ιδιαίτερα στον «Άδειο Χώρο»,
ενθαρρύνονται προσπάθειες νέων συγγραφέων και ομάδων να πειραματιστούν πάνω σε
νέες γραφές και νέες προσεγγίσεις του θεατρικού φαινομένου.

Ο Μιχάλης Δήμου, φιλόλογος εν ενεργεία και γόνιμος θεατρολόγος, διδάκτορας,
συνιδρυτής μιας ερευνητικής ομάδας δημιουργικής θεατρικής σπουδής, είναι
γνωστός – τουλάχιστον στους ειδικούς – για μερικές ενδιαφέρουσες θεατρικές
παρουσίες ως συγγραφέας. Παλαιότερα με τον «Ντίκο», ένα έξοχο μονόπρακτο, είχε
εισβάλει ώριμος στη θεατρική μας πόλιν. Ακολούθησε το «Μοτέλ», που ζέστανε με
τη στοργή του ο Αντώνης Αντωνίου. Μεσολάβησε ένα – πυρετώδες ως γραφή και
κυριολεκτούν περιεχόμενο – μυθιστόρημα «Ο πυρετός» (Εστία).

Τώρα, στη «Νέα Σκηνή» του «Εθνικού Θεάτρου», ανέβηκε το έργο του «Από
μηχανής… άνεμος». Δεν γνωρίζω πόσο «επωαζόταν» στο συρτάρι του ώσπου να το
ανακαλύψει το κρατικό θέατρο. Αν είναι τελευταίας κοπής, τότε θα έλεγα πως η
τεχνική του, η θεματική του και η χαρακτηρολογία του είναι πλέον ξεπερασμένες.
Ένας νέος συγγραφέας, κατά τη γνώμη μου, εφόσον βέβαια εντοπίσουμε τα θετικά
του στοιχεία και τα αξιοποιήσιμα, πρέπει να παίζεται αμέσως. Έτσι μόνο, στον
«δοκιμαστικό σωλήνα» της σκηνής, αντικρύζοντας τα λάθη του, τα κενά στην
ανάπτυξη, την ασυνέχεια του ήθους των χαρακτήρων, τις «κοιλιές», να τα
διορθώσει στα καινούργια έργα του. Εξάλλου, είναι φυσικό ένας νέος δημιουργός
να προσπαθεί να εντάξει την παραγωγή του μέσα στο επικρατούν, δοκιμασμένο και
αποδεκτό κλίμα, ύφος, προβληματική τού καιρού και του τόπου του. Αν
καθυστερήσει να δει το φως το έργο, να εντοπιστούν οι οφειλές του σε άλλους ή
η πρωτοτυπία του, οι γόνιμες αποκλίσεις του, και παιχτεί σ’ άλλους καιρούς, με
άλλα συγγραφικά, υφολογικά και ιδεολογικά προτάγματα, φαίνεται εκτός τόπου και
χρόνου ή συντηρητικός που αναμασά παλιά τροφή.

Το έργο του Δήμου μυρίζει μπαγιάτικο. Και το να είναι, π.χ., μπαγιάτικο
ένα έργο της δεκαετίας του ’60 αλλά με τεκμήρια ιστορικά, επειδή έπαιξε στην
εποχή του πρωτοπόρο ρόλο, να το ξαναδώ και να το δοκιμάσω, είτε ως γόνιμο
πρόδρομο είτε ως ανεκτικό επανεκτίμησης ή νέας ερμηνείας. Το έργο του Δήμου
μάς γυρίζει πίσω σε πράγματι γόνιμες περιόδους του νεοελληνικού νατουραλισμού
τής δεκαετίας του ’70 και του ’80. Αλλά αυτή η δραματουργία έδωσε ό,τι είχε να
δώσει με τα πρώτα έργα του Διαλεγμένου, τους «Φίλους» του Μουρσελά, τα
«Εγκαίνια» του Χρυσούλη, την «Άλλη Κυριακή» του Παπαδογιώργη, τον Χασάπογλου,
τον Τσικληρόπουλο της πρώτης περιόδου. Απογειώθηκε αυτή η γραφή με τα
«Κομμάτια και θρύψαλα» του Σκούρτη, τους «Θεατές» του Ποντίκα, τον «Μουγγό»
του Καρρά, το «Σόι» του Αρμένη, την «Αγγέλα» του Σεβαστίκογλου. Ο πυρήνας του
έργου του Δήμου έχει πραγματικό ενδιαφέρον. Μια ανέστια, ορφανή, μπαίνει σε
ένα μικροαστικό σπίτι ως υπηρέτρια, γίνεται ακόμη και νοσοκόμα και σεξουαλικός
κάλαθος των αρσενικών του σπιτιού. Εκμεταλλευόμενη την ανάγκη τους και την
εξάρτησή τους από τις υπηρεσίες της γίνεται αυταρχική, τυραννική και αφεντικό
υπό σκιάν. Εκβιάζει, σχεδιάζει, αποκλείει, προτρέπει, καθοδηγεί, συνωμοτεί.
Ώσπου ανακαλύπτει την αυτοπαγίδευσή της και τολμά την έξοδο προς την αυτόνομη
ζωή, ρισκάροντας λόγω ηλικίας.

Σκηνοθετημένο με αγάπη

Ο σκηνοθέτης της παράστασης, Κώστας Τσιάνος

Ο Κώστας Τσιάνος, που σκηνοθέτησε το έργο, το αγάπησε χωρίς άλλο,
προσπάθησε να κρύψει τις αδυναμίες του, το δίδαξε ορθά, όπως θα δίδασκε το
«Μια νύχτα, μια ζωή» του Μελά ή την «Καινούργια ζωή» του Μπόγρη. Ο Σαριδάκης
έκτισε ένα νατουραλιστικό έξοχο σκηνικό, ο Μπέλλης το φώτισε εξοχότερα.

Οι ηθοποιοί έπαιξαν με τη μανιέρα τους. Δεν το θεωρώ κακό γι’ αυτά τα έργα.
H μανιέρα είναι ο νατουραλισμός των ηθοποιών. Βέβαια, η Βαλάση υπερπαίζει τη
φυσικότητα, έτσι ώστε ψευτίζει τη φύση! Ο Καρακωνσταντόγλου, πιστός στη σχολή
τού Κουν, πλάθει τύπο ζωντανό, αναγνωρίσιμο. H Βλαβιανού έχει σκηνική
φρεσκάδα, άνεση και σωστούς ρυθμούς και ο Χρ. Βασιλόπουλος στέρεα παρουσία.
Την παράσταση κυρώνει με την υποκριτική του ευφυΐα ο Γιώργος Μοσχίδης.

Πότε θα τον δούμε «Κατά φαντασίαν ασθενή»; Πλάθει τον τυπικό Έλληνα
γκρινιάρη, ασελγή, τσιγκούνη, αθυρόστομο, πανούργο, βολεψάκια γέρο, με οίστρο
σχεδόν διονυσιακό, στο χείλος του τάφου.

Ξεπερασμένη γραφή

Δεν είναι το θέμα του έργου του Δήμου που ξεπεράστηκε. Είναι η γραφή – και
η γραφή μάς πάει πιο πίσω από την «κοινωνική» γλώσσα των μετακαμπανελλικών
συγγραφέων. Μας πάει στον Ξενόπουλο, στον Χορν, στους Γιαλαμά-Πρετεντέρη της
δεκαετίας του ’30-’60.

Και, όταν λέω γραφή, δεν εννοώ το γλωσσικό θεατρικό ιδίωμα, αλλά το σχέδιο,
τις συγκρούσεις, τις ανατροπές, την ανάπτυξη των χαρακτήρων. Εντέλει,
διαπιστώνει κανείς πόση ζημιά έχει κάνει η τηλεόραση με τα καλύτερα από τα
προϊόντα της. H απομίμηση τάχα της καθημερινότητας, ο «χύμα» λόγος, η
επιφανειακή προβολή δημαγωγικά των κοινωνικών προβλημάτων έχει, δυστυχώς,
επηρεάσει τη γραφή του θεάτρου, που φιλοδοξούσε να είναι πυκνή, ποιητική και
αποκαλυπτική. Τα πρόσωπα του Δήμου μάς είναι γνωστά, έχουμε ξανακούσει τον
λόγο τους, τα επιχειρήματά τους, τις ιστορίες τους – το ξαναλέω – σε
καλογραμμένα σίριαλ.

INFO

«Ο από μηχανής… άνεμος» του M. Δήμου στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου.
Αγίου Κωνσταντίνου 22 – 24. Τηλ. 210. 5223242 και 210.5233322