Διαστάσεις Οι ανατρεπτικές ιδέες του Διαφωτισμού

Να τη συμπαθάτε τη στήλη που δεν ενδιαφέρεται σήμερα για την αναβίωση της
Δεξιάς στην Ευρώπη. Ούτε για την έγκρισητου Συντάγματος στο Ιράκ. Σήμερα
αποχαιρετάμε ένα δάσκαλο.

Στο Μονπελιέ: αντίγραφο του αγάλματος του Αδαμάντιου Κοραή

«H δύσπιστη και εχθρική αντιμετώπιση του κοραϊσμού από τα φιλορθόδοξα ρεύματα
αναπτύσσεται προς διαφορετική κατεύθυνση από εκείνη προς την οποία είταν
προσανατολισμένοι ο ψυχαρικός δημοτικισμός και ο ελληνικός μαρξισμός της
πρώτης περιόδου. Για τα δύο αυτά κινήματα, η κοραϊκή θεωρία, όπως τουλάχιστον
θέλησαν να την αντιληφθούν, είχε παρεμποδίσει, με τη βλαπτική της παρέμβαση
και τις βλαπτικότερες παρενέργειές της, την προοδευτική, δυναμική, ανέλιξη των
νεοελληνικών πολιτισμικών μορφωμάτων και, κατά προέκταση, της ελληνικής
κοινωνίας στο σύνολό της. Αντίθετα, για τα κινήματα της ορθόδοξης
πνευματικότητας η ευθύνη του κοραϊσμού έγκειται, κυρίως, στο ότι διατάραξε και
ανέτρεψε ή, σε πιο μετριοπαθείς διατυπώσεις, συντέλεσε να ανατραπεί, μια
κατάσταση ιδανικών ισορροπιών που είχε κατορθώσει να διαμορφώσει ο ελληνικός
παραδοσιακός κόσμος, στηριγμένος στην αποκάλυψη και στη βίωση της ορθοδοξίας.
Οι διαφορές είναι, λοιπόν, μεγάλες και προσδιοριστικές ετεροτήτων που
εμφανίζονται ασυμβίβαστες. Έχουν, όμως, κοινό υπόστρωμα, από το οποίο αντλούν
και το οποίο διευρύνουν, τον νεοελληνικό λαϊκισμό, που είναι πάντα σε θέση, με
τις αχρονικές και κοινωνικά απροσδιόριστες παραδειγματικές αξίες του, να
τροφοδοτεί αντιθετικά ιδεολογικά ρεύματα, τα οποία, στη συνέχεια,
διασταυρώνονται και αλληλοτροφοδοτούνται (…).

(…..) Τα μεγάλα θέματα γύρω από τα οποία ενορχηστρώνεται η αντίδραση στον
κοραϊσμό είναι γνωστά. Με γενικό πλαίσιο την απόκρουση κάθε νεωτερισμού που θα
μπορούσε να διαταράξει την καταστημένη τάξη και τις αξίες της, το κίνημα του
Διαφωτισμού, και ειδικότερα η κοραϊκή του πτέρυγα, ελέγχονται, συστηματικά,
για τις νέες αντιλήψεις που προβάλλουν και για τις ανατρεπτικές ιδέες που
προωθούν. H στροφή προς την αρχαιότητα, τον ορθολογισμό της και τις
δημοκρατικές της αξίες· η στροφή προς τις επιστήμες που κλονίζει την
προνομιακή θέση της θεολογίας· η στροφή προς το δυτικό πολιτισμό του
ορθολογισμού και της γαλλικής επανάστασης· η διεκδίκηση μιας θρησκείας
απαλλαγμένης από προλήψεις και δεισιδαιμονίες και μιας εκκλησίας χωρίς
προνόμια και καταχρήσεις· το ιδανικό μιας δημοκρατικής πολιτείας ισονόμων
πολιτών και η αναζήτηση και της επίγειας ευδαιμονίας των ανθρώπων – όλα αυτά,
συστατικά στοιχεία της θεωρίας του νεοελληνικού Διαφωτισμού, θα αποκρουσθούν
ένα προς ένα: και γιατί το καθένα χωριστά αντιστρατεύεται και υπονομεύει
ριζικά αντίθετες, παγιοποιημένες, αντιλήψεις που διαφεντεύει η εκκλησία και η
παραδοσιακή παιδεία για τα αντίστοιχα θέματα· αλλά κυρίως γιατί, ως ενιαίο
σύστημα, προϋποθέτουν έναν άλλο τύπο κοινωνίας, με διαφορετική κατανομή του
πλούτου και των εξουσιών, και με διαφορετική αντίληψη για τα δικαιώματα που
έχει ο ελεύθερος πολίτης να μετέχει στα αγαθά της ζωής και της παιδείας».

[Από τις «Ιδεολογικές χρήσεις του κοραϊσμού στον 20ό αιώνα» (εκδ. Πολίτης,
1989) του Φίλιππου Ηλιού. Ας είναι ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει].