Ο Mαρξ, το σκάκι και τα κβάντα

Ο Λένιν δεν έπαιζε ποτέ επιπόλαια. Ακόμη περισσότερο όταν, υπό το βλέμμα της συζύγου του Κρούπσκαγια (φωτογραφία), έπρεπε να αντιμετωπίσει έναν Μαξίμ Γκόρκι

Το πάθος που προκαλεί σε αρκετούς ανθρώπους το σκάκι, δεν είναι άσχετο με τις
αναλογίες που έχει με τη ζωή. Συχνά λέγεται μάλιστα ότι αποτελεί ταυτόχρονα
επιστήμη, τέχνη και άθλημα. Ο Ζαν Ζακ Ρουσό – μας θυμίζει στο βιβλίο «Σκάκι
και Κουλτούρα», που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τον «Κέδρο», ο Χρήστος
Κεφαλής -, πέρασε και από τα τρία αυτά στάδια. Όταν δεν ήξερε και πολύ να
παίζει, είχε αποφανθεί ότι είναι «πληκτική επιστήμη». Όταν έμαθε περισσότερα
πράγματα, το χαρακτήρισε «λεπτή τέχνη». Και όταν μπορούσε πια να αντιμετωπίζει
πολύ ισχυρούς παίκτες, αναφώνησε στο Καφέ ντε λα Ρεζάνς: «Το σκάκι είναι το
πιο θαυμαστό άθλημα».

Ο γνωστός σκακιστής (και χημικός) Χρήστος Κεφαλής έγραψε ένα βιβλίο που έλειπε
από την ελληνική βιβλιογραφία. Σε τέσσερις θεματικές ενότητες αναζητά τις
γραμμές που ενώνουν την εξέλιξη του παιχνιδιού με τις γενικότερες κοινωνικές
εξελίξεις, συνοδεύοντάς το μάλιστα από πολλές σπάνιες φωτογραφίες. Ένα από τα
δοκίμια που συνθέτουν το βιβλίο εξετάζει τη σχέση του σκακιού με τις φυσικές
επιστήμες και ειδικότερα την αναλογία του με τη Θεωρία της Σχετικότητας και
την κβαντομηχανική. Μέσα από κλασικές παρτίδες, δείχνει πώς εξελίχθηκε το
σκάκι παράλληλα με τη φυσική, μέσα από την εμφάνιση και κατανόηση εννοιών όπως
το υλικό, ο χώρος, ο χρόνος, η ασυμμετρία, η αβεβαιότητα, αλλά και οι πιο
πρόσφατες έννοιες των κλάδων τους χάους και των καταστροφών: συνύπαρξη χάους –
τάξης, διακλαδώσεις, απότομοι δομικοί μετασχηματισμοί.

Το πιο ερεθιστικό δοκίμιο είναι εκείνο που συνδέει το σκάκι με την
καλλιτεχνική και πολιτική πρωτοπορία του 19ου και του 20ού αιώνα. Ανάμεσα
στους φανατικούς φίλους του σκακιού είναι ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν, ο
Τρότσκι, ο Τίτο, ο Φιντέλ Κάστρο, ο Τσε Γκεβάρα αλλά και οι Τολστόι,
Τουργκένιεφ, Πούσκιν και Γκόρκι. Αλλά και νωρίτερα ο Ντιντερό, ο Ρουσό, ο
Φραγκλίνος και ο Βολταίρος. Ο Κάρολος Μαρξ, όταν έχανε, ζητούσε οπωσδήποτε
ρεβάνς. Μάλιστα μια εποχή ισχυρίστηκε ότι ανακάλυψε νέο εντυπωσιακό άνοιγμα
(είναι η πρώτη φάση της παρτίδας) και εξουθένωνε τον αντίπαλό του, ζητώντας
ρεβάνς όταν έχανε με σκοπό να αποδείξει σώνει και καλά ότι η θεωρία του ήταν
σωστή.

Ο Τρότσκι στα καφενεία

Ο αδελφός του Λένιν έχει γράψει για τον Βλαντίμιρ Ίλιτς Ουλιάνοφ ότι «αυτό
που του έδινε μεγάλη ικανοποίηση στο σκάκι ήταν η σθεναρή προσπάθεια να βρει
την καλύτερη κίνηση, η προσπάθεια να ανακαλύψει μια διέξοδο από μια δύσκολη,
συχνά απελπιστική κατάσταση. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν δευτερεύουσας σημασίας
γι’ αυτόν».

Αλλά και ο Τρότσκι ήταν παίκτης. Κάποτε, στη διάρκεια του A’ Παγκοσμίου
Πολέμου, ρωτήθηκε ο υπουργός Άμυνας της Αυστροουγγαρίας αν φοβάται επανάσταση
στη Ρωσία. H απάντησή του ήταν πως αποκλείεται, αλλά και αν γίνει δεν θα
υπάρχει καθοδηγητής. «Ποιος θα την κάνει; Ο Τρότσκι που περνάει την ώρα του
παίζοντας σκάκι στα καφενεία της Βιέννης;».

INFO

Χρήστος Κεφαλής, «Σκάκι και Κουλτούρα», εκδ. Κέδρος, σελ. 316